Wandal w Hagia Sophia

    I oto stałem – po raz kolejny przed tym największym z wielkich kościołów Konstantynopola – przed Hagia Sophia.

Kościół Mądrości Bożej

    Nie był to ani najstarszy tego typu gmach, ani jedyny pod wezwaniem Mądrości Bożej. Był za to największy – i znów – podobnie jak Mała Hagia Sophia – był meczetem. Zgadza się, w Stambule jest druga Hagia Sophia, równie starożytna jak bohaterka mojego wpisu. Rzadko kiedy jest jednak odwiedzana.

Mała Hagia Sophia z czasów Justyniana Wielkiego

Wnętrza dawnego kościoła

    Częściej turyści zaglądają do Hagia Irene, Kościoła Bożego Pokoju. Leży on na terenie sułtańskiego pałacu Topkapi, nigdy nie był meczetem (więc i nie ma muzułmańskich przybudówek, jak obie Hagie Sophie), niestety wewnątrz jest dziś bardzo ubogi. I tak jednak spotkał go lepszy los niż Kościół Wszystkich Świętych. Z cesarskiego mauzoleum pozostało dziś zaledwie kilka porfirowych (cesarz nie tylko w purpurze się rodził, ale i umierał – a taki kolor ma ten kamień) sarkofagów oraz nieliczne ruiny w okolicach sułtańskiego meczetu Mehmeta Zdobywcy,

Kościół Pokoju Bożego

Wnętrze Hagia Irene

    Sam Mehmet, kiedy wkroczył do Hagii Sophii miał – według legendy – zakazać zniszczenia kościoła. Owszem, przekształcono go na meczet, ale wspaniałe bizantyjskie mozaiki przykryto zaledwie warstwą tynku – chroniąc je przed islamskimi radykałami. Sam wkraczając do Hagia Sophia (ponownie meczetu) byłem oniemiały wspaniałością budowli.

Nawa Kościoła Mądrości Bożej

    O historycznym ciężarze miejsca nie wspominając nawet.

Omphalos czyli pępek świata - miejsce koronacji cesarzy bizantyjskich

    Obecnie sprawa wygląda tak, że abym znów mógł wkroczyć do olbrzymiej nawy muszę się zbisurmanić – czyli przejść na islam. Od kilku lat parter budowli – meczetu – jest bowiem zamknięty dla giaurów. Do tego muzułmanie nie-Turcy mogą wchodzić tam tylko w porze modlitwy. Wstęp tam nadal jest też darmowy (pomijając obostrzenia narodowo-religijne). Wszyscy inni mogą wejść tylko na piętro – świeżo odremontowane – za to płatne. Zdaje się, że ponad 20 euro. I na to piętro właśnie chciałem się dostać.

Nawa Hagii Sophii współcześnie

Rekonstrukcja dawnego wyglądu kościoła

    Skracając opowieść (a raczej przenosząc ją na następny wpis) wcale to takie łatwe nie było. Nie wystarczyło mieć biletu i odpowiedniego ubioru (wszak to nadal meczet), ale udało się. Zanurzyłem się w mrok tunelu, następnie po licznych schodach począłem wdrapywać się na piętro. Balkony Hagii Sophii są naprawdę wysoko. Ciekawe ilu cesarzy, patriarchów czy notabli wcześniej pokonywało tę klatkę schodową? Może setki, może żaden. Kroczyłem w milczeniu. I nie, nie czułem się jak tytułowy wandal. Ani Wandal – choć może jakiś się tu zaplątał, wszak Justynian Wielki odpowiadał i za budowę Hagia Sophia i za likwidację wandalskiego królestwa w północnej Afryce (a od Wandalów Mistrz Kadłubek ród Polaków wywodzi, c'nie Turbosłowianie). No dobra, trochę czułem się jak barbarzyńca. Zwłaszcza gdy wkroczyłem na balkony, pokryte wspaniałymi mozaikami sprzed setek – żeby nie powiedzieć: całego tysiąca – lat.

Droga na balkony Kościoła Mądrości Bożej

Cuda Kościoła Mądrości Bożej

    Wandalem pewnie nie czuł się też ów niewidomy wenecki doża, Henryk Dandolo. Tak, ten, który patrząc ino interesu Najjaśniejszej Republiki Świętego Marka zmusił krzyżowców do zdobycia Konstantynopola. Na pomysł grabieży wpadli pewnie sami, trzeba było Wenecjan spłacić w końcu, a zachodnie rycerstwo z zasady groszem nie śmierdziało. Cóż, Grecy i Łacinnicy od dawna robili sobie wzajemne masakry, nihil novi sub sole. Doża Dandolo spoczął w grobowcu na balkonie Kościoła Mądrości Bożej.

Grób zdradzieckiego doży

    Ale to właśnie ów wandal ciągnął mnie na balkony Hagii Sophii. I to wandal z tych najbardziej wandalskich – mianowicie Norman, przedstawiciel Gwardii Wareskiej. Otóż 1000 lat temu cesarze bizantyjscy chcąc wyplatać się z (tu użyję kalki myślowej i znanego na Zachodzie uogólnienia o Romajach, Grekach z Bizancjum) sieci bizantyjskich intryg i skrytobójstw poczęli otaczać się całkowicie niegrecką strażą przyboczną złożoną z – znów kolokwializm – Wikingów. Najczęściej byli to Waregowie podróżujący ze Szwecji przez Ruś, ale trafiali się też Dunowie czy Norwegowie. Harald Haardraade, poległy w 1066 roku król Norwegii (pomagał wprowadzić Bezpryma na tron w Gnieźnie) czy przedstawiciel dynastii z Wessexu Edgar II Aetheling, też pracowali jako najemnicy dla cesarza. Teoretycznie była to dość niewymagająca dla wojownika robota, ale kiedy cesarz zasiadał w swojej loży na balkonie w Hagia Sophia w czasie wielogodzinnego nabożeństwa... Biedny poganin musiał nudzić się jak mops. I wygrawerował na balustradzie – wtedy mającej już jakieś pół tysiąca lat – swoje imię. Reszta napisu do naszych czasów się nie zachowała. Piękna sprawa. Warto było wydać te dukaty by zobaczyć ten akt wandalizmu. Zresztą, żeby to był to ktoś sławny, a to jakiś zwykły Halfdan zabijaka, zbijający bąki na służbie. Bardzo polecam (dlatego zamiast autografu owego Warega wrzucam zdjęcie wandalizmu popełnionego przez kogoś bardziej znanego – i dużo później; wikińskie graffiti zobaczcie sami, organoleptycznie).

Lord Byron też był wandalem - autograf z piwnic zamku Chillon

    Nie wiem też, czy dla człowieka z Europy jest na Świecie budynek bardziej godny zobaczenia (oczywiście znajdą się malkontenci, że tam tłok, że wszyscy to oglądają, to ja nie – a niech wam wprowadzą komunizm, kochani, za takie gadanie). Dla przedstawicieli kultury islamu zresztą też – to Hagia Sophia była wzorem dla meczetów i innych muzułmańskich budowli (Tadź Mahal nie wzięło się znikąd). Wystarczy porównać dzieła Sinana z położonym niedaleko Kościoła Mądrości Bożej jednym z pierwszych osmańskich meczetów, wzniesionym tuż po zajęciu miasta. Kolosalna różnica.

Osmańska architektura sprzed fascynacji Kościołem Mądrości Bożej

Najważniejsze dzieło Sinana, wzorowane na Hagia Sophia

    Tak więc żeglować do Bizancjum i wchodzić do Hagii Sophii – choć, jak zaraz opowiem, wcale nie jest to proste. I nie chodzi o to, że może nie być biletów (najlepiej zamówić on-line, krócej się w kolejce stoi).

Sinan

    Przez Adrianopol (dziś Edirne, kiedyś Adrianopoli czy Odrin; cesarz Hadrian ufundował swoje Hadrianopolis na miejscu dawniejszego Orestias, założonego wedle legendy przez Orestesa) biegnie dziś najdogodniejsza trasa lądowa z Europy do Azji. Do Stambułu można co prawda dojechać innymi drogami (wszystkie przecież prowadzą do Rzymu – także tego Nowego), ale kto by tam chciał przedzierać się przez Rodopy. A tu: Nizina Tracka, płaska jak nastolatka. A na niej olbrzymie przejście graniczne, pełne ciężarówek – chyba jedno z największych na Świecie.

Tracja współcześnie - dolina Maricy

    A tuż za nim, w niewielkiej kotlinie rzeczone miasto (circa 140 000 mieszkańców), stolica tureckiej Tracji i w XX wieku kość niezgody między Grecją, Turcją a Bułgarią. W pierwszej połowie zeszłego przechodziło z rąk do rąk ładnych kilka razy. Ot, Bałkany w pełnej krasie.

Gwarne ulice Edirne - i pomnik otomańskich artylerzystów

    Po rzymskiej (przypominam, że Cesarstwo Bizantyjskie też było rzymskie, Cesarstwo Romajów, choć oczywiście greckojęzyczne) obecności nie zostało w Edirne wiele, niewielka prawosławna mniejszość oraz ruiny dawnego Adrianopola – w samiuśkim centrum miasta.

Resztki Adrianopola

    Nie te ruiny jednak sprowadzają tu turystów (a co za tym idzie i mnie). Ale zanim o wpisanym na Światową Listę Dziedzictwa Ludzkości UNESCO clou Edirne to taka mała, zabawna anegdotka. Polonicum takie – i wcale nie chodzi o to, że w jakimś osmańskim hanie zatrzymywali się posłowie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Obojga Narodów (znanej tu jako Lehistan, nie mylić z Wielką Lechią) do Wielkiej Porty Ottomańskiej. Nie. Ta facecja (może bardziej tragiczna niż zabawna jednak, ale co napisałem musi pozostać) tyczy się Gotów.

Gockie kręgi w pomorskich Odrach

    Po tym jak ci wschodni Germanie opuścili przytulne siedziby nadwiślańskiej Gothiskandzy w końcu dotarli do rubieży Imperium Romanum. To właśnie miało się podzielić na Wschodnie i Zachodnie, miało sporo różnych problemów, więc przyjęło gockich barbarzyńców jako sprzymierzeńców. Pozwalając im chociażby osiedlić się na czymś zwanym później Bałkanami. Sąsiedztwo było trudne (nie jest to istotne dla owej anegdotki), aż w drugiej połowie IV wieku doszło do buntu (prawdopodobnie sprowokowanego przez Rzymian) Gotów (Wizygotów) pod przywództwem Fritigerna (imię znaczy Miłującego Pokój). W efekcie tego cesarz wschodniorzymski Walens przerwał swoje boje w Azji i zorganizował armię antygocką (posiłki od Gracjana, bratanka i cesarza zachodniorzymskiego nie dotarły) i pod założonym przez Hadriana Adrianopolem na początku sierpnia 378 starł się z gocką koalicją. I zginął, choć ciała nie znaleziono.
    No fajnie, ale gdzie tu – poza pomorskim epizodem w dziejach Gotów – polonicum? Cóż, trzeba przenieść się w czasie o jakieś 1600 lat w Bieszczady. Tam, w dość ekskluzywnych warunkach, internowany był pewien płatny delator, którego los i służby specjalne postawiły na czele antykomunistycznych rozruchów w PRL. Wszyscy wiemy o kogo chodzi. Nie wszyscy jednak pamiętają, że pewnego razu do owego człowieka przybył jego brat. Zapis pijackiej (i dość wulgarnej) tzw. rozmowy braci zachował się, i w czasie niej nasz bohater miano swojego rodu wywodził właśnie od cesarza Walensa. Twierdził on, że po porażce rodzina cesarska (historycy zwą ją dynastią walentyniańską) rozpierzchła się po Świecie, a jedna z gałęzi trafiła na Wschód, i z tego rodu miał nasz bohater pochodzić. W takich oto warunkach wykuwał się mit założycielski III RP, i tylko szkoda, że koncepcji tej nie włączyli w ideę Wielkiej Lechii żadni Turbosłowianie. Naprawdę, jest mi niezwykle smutno z tego powodu, to taki samograj.

Gocki kamień

    Ad rem. Tak jak nad Warszawą góruje dziś PKiN, tak nad Adrianopolem wpisany na listę UNESCO (pisałem, że Prącie Stalina też tam się znaleźć powinno) olbrzymi meczet Selimiye – Meczet Selima Pijaka.

Meczet Selima - minarety i elewacja dziś już odnowione

    Nie pamiętam, czy o Selimie II, synu Sulejmana Wspaniałego wspominałem, to szybciutko: nie bez przyczyny dostał pseudonim Pijak (czy tam Opój). Lubił sobie chlapnąć, a umarł gdy goniąc konkubinę w łaźni poślizgnął się i wyrżnął głową w jakiś kamienny podest.

Kamienny podest w jednym z hamamów - czy tam hammamów - powstałym jakoś rok po haniebnym zgonie Selma Pijaka

    Selim II postanowił swój wielki sułtański meczet wybudować nie w Konstantiniyyie, Konstantynopolu, a w Edirne. Do dziś nie wiadomo dlaczego. Może nie lubił Stambułu, może nie było tam już miejsca, a może chciał wrócić do europejskich korzeni dynastii – wszak to właśnie Adrianopol został pierwszą na kontynencie siedzibą Osmanów (poprzednią była małoazjatycka Bursa). W Edirne też powstały potężne zakłady odlewnicze, w których stworzono olbrzymie działa (słynna Basilica chociażby, prababka Kolubryny, tylko większa) użyte przez Mehmeta Zdobywcę do przełamania potężnych fortyfikacji Konstantynopola (ostatecznie miasto upadło z trochę innych powodów, ale turecka artyleria była naprawdę potężna; takich dział chyba nawet Babinicz by nie wysadził).

Upadek Konstantynopola - czy raczej zdobycie, odmalowane na stambulskiej Panoramie 1453

    Planując swój sułtański meczet miał Selim II wielkie szczęście – odziedziczył po ojcu (oprócz świetnie prosperującego imperium) Sinana. Najwspanialszego architekta złotego wieku Osmanów. Z pochodzenia był prawdopodobnie Grekiem Pontyjskim z Cezarei Kapadockiej o imieniu Józef, ale przeszedł na islam i Świat zna go właśnie jako Mimara Sinana Hodżę. Z tych setek budowli w całym Imperium Ottomańskim zapewne część – dla nadania im prestiżu – jest mu tylko przypisywana, ale faktem jest, że na kilkaset następnych lat zdefiniował definicję architektury islamskiej w Turcji. A Selimiye Camil sam uznał za swoje największe dzieło.

Sinan i jego dzieło

Mirhab w Meczecie Selima - oraz ślady notorycznych remontów

    Tworząc meczet Sinan dokonał jeszcze jednej niesamowitej rzeczy: pokonał konstruktorów Hagia Sophia. Kopuła Selimiye nie jest co prawda większa od tej Kościoła Mądrości Bożej, ale jest wyższa. Oprócz meczety w skład kompleksu weszły także dwie medresy – szkoły prawa, cywilnego i koranicznego. Potem dobudowano też bazar, który miał zarabiać na utrzymanie Selimiye.

Nawa Kościoła Mądrości Bożej

    Od siebie powiem, że kompleks rzeczywiście robi wrażenie. Czy jest piękniejszy od innych sułtańskich meczetów, Mehmeta Zdobywcy, Sulejmana czy Błękitnego Meczetu Ahmeda? Myślę, że tak, choć przyznam się, że nigdy nie zobaczyłem go w całości wewnątrz. Oto bowiem od kilku lat trwa bardzo zresztą potrzebny remont (ostatnio wzięli się i za miejscowy bazar). Za każdym razem coś. Całe szczęście zakończyła się już restauracja wnętrz Hagii Sophii – ostatnio jak byłem wzięli się za dobudowane do kościoła minarety. I właśnie do tej świątyni zmierzam na blogu już od kilku wpisów. I chyba w następnym już dotrę. Zanim to się stanie, to jeszcze zauważę jedną sprawę: mimo swojego geniuszu Sinan tworzył swe dzieła w cieniu Hagii Sophii. I to od tej budowli zależna jest cała osmańska architektura. Jak wpływowy jest to budynek, skoro powstał półtora tysiąca lat temu, a nadal promieniuje?

Pierwszy osmański meczet w Stambule

Kościół Mądrości Bożej

Tropem Osmanów cz. 2

    Jak wspominałem w poprzedniej części wpisu jedynym krajem bałkańskim który – w związku z ruchami ludności w latach dwudziestych zeszłego stulecia – pozbył się bywalców meczetów była Grecja (Turcja pozbyła się wtedy bywalców cerkwi; okrutne to były przesiedlenia milionów ludzi – z miejsc, gdzie żyli od stuleci w nowe środowisko; czystek nie zrobiono na Cyprze, więc dziś wyspa jest podzielona na dwie wrogie strefy). W myśl prawa szariatu meczetu zburzyć nie wolno (od kilkuset lat w Indiach z tego powodu mordują się hinduiści i muzułmanie: jedni zburzyli chram hinduistyczny i zbudowali meczet, po czym drudzy ów zburzyli postawili świątynię – i wystarczyło). Grecy nie do końca się tym przejęli. A że brakło muzułmanów to i przebiegło to trochę spokojniej.

Gotycka katedra w Nikozji - dziś meczet

    Najciekawsze takie konstrukcje widziałem na Krecie. O tej największej greckiej wyspie było na blogu wielokrotnie, i o tajemniczej minojskiej cywilizacji, i o weneckich (a potem osmańskich) fortyfikacjach wyspy, i innych takich.

Symbol Republiki Weneckiej w ruinach kreteńskiej twierdzy

    Ale o meczetach nie było – bo już ich na wyspie nie ma. Zresztą jeśli chodzi o miejsca kultu to dla przykładu są tylko trzy kościoły katolickie (jeden zbudowany przez polskich żołnierzy którzy trafili tam wraz z rosyjskim kontyngentem stabilizującym pod koniec XIX wieku. Te francusko-brytyjsko-rosyjsko-włoskie siły były przedostatnimi z okupujących wyspę wojsk (byli to kolejno Mykeńczycy, Rzymianie, Arabowie, Bizantyjczycy, Wenecjanie z domieszką Genueńczyków, Osmanowie). Ostatnimi byli – co dość oczywiste – Niemcy. Wspominani równie źle co muzułmańscy Turcy. Zresztą wystarczy się przejechać po wyspie – co chwila jakieś miejsce uświęcone krwią pomordowanych przez Osmanów Kreteńczyków. O, choćby położony podle Rethymno wiekowy klasztor Moni Arkadi. Prawosławny, choć jakby go przenieść na pustkowia Półwyspu Iberyjskiego nikt by się nie zorientował. Do dziś nosi ślady osmańskiego oblężenia.

Dzwonnica cerkwi klasztoru Moni Arkadi i kreteńskie ośnieżone góry

Dawny cyprys z osmańskimi kulami

    Zobaczyć też można ruiny cysterny, w której zbiorowe samobójstwo popełnili ostatni obrońcy.

Miejsce męczeństwa obrońców Moni Arkadi

    Po przyłączeniu wyspy do Grecji miejscowe władze robiły więc wszystko by utrudnić muzułmańskim obywatelom egzystencję, a w końcu, po wspominanych w poprzedniej części wojnach, Turcy zostali zastąpieni przez Greków Pontyjskich. Meczety zaś zniknęły, choć często zachowały funkcję sakralną. Przy okazji wpisu o Świętym Mikołaju wspominałem o cerkwi pod tym wezwaniem w Chanii. W czasach weneckich był to kościół, potem Turcy dobudowali minaret i przekształcili w meczet, dziś to cerkiew.

Cerkiew św Mikołaja w Chanii

    W dawnym kościele katolickim, a potem meczecie, w Rethymno jest z kolei sala koncertowa (jak w katedrze w Królewcu).

Rethymno - sala koncertowa

    Najbardziej urzekło mnie jednak całkiem inne miejsce, takie, którego w bedekerach nie znajdziecie. Ja zresztą też nie za każdym razem w czasie pobytu na Krecie tam trafiam. I całkowitym przypadkiem je odkryłem - a historia ta spełnia wszelkie warunki by uznać ją za serendypną. Oto bowiem spacerowałem sobie wąskimi (i zacienionymi, wszak upał był straszny) uliczkami Chanii, dawnej stolicy.

Stare miasto w Chanii

    Zaciekawił mnie budynek z resztkami wieżyczki. Wszedłem więc do środka. Cóż, typowy sklep dla turystów. Z jednym (no, kilkoma właściwie) zasadniczym wyjątkiem – miał historię. Przez duże h. Okazało się bowiem, że pozostałości domniemanej wieżyczki to resztki po minarecie. W ścianie sklepu nadal pozostała pięknie zdobiona wnęka. Był to mirhab – każdy meczet posiada to miejsce, wskazuje ona kierunek w którym znajduje się Ka'aba w Mekce.

Magiczny sklep z pamiątkami

    Wzrok przyciągała też podłoga sklepu. Była bowiem przeszklona. Pod nią zaś znajdowały się resztki odkrytych przez archeologów średniowieczne groby krzyżowców. Oto bowiem zanim budowla stała się meczetem (meczet nie jest świątynią – to miejsce modlitwy) robiła za siedzibę jednego z zakonów rycerskich zaangażowanych w walki na Bliskim Wschodzie. Obstawiam joannitów, ale bardziej romantycznie byłoby, gdyby jednak lokatorzy okazali się templariuszami (a bardzo nieromantycznie gdyby krzyżakami).

Jeden ze współczesnych kościołów katolickich na Krecie (tu Rethymno) - bardziej polski niż krzyżacki

    Ot, taka historia a propos dziejów Śródziemnomorza. I tak, wiem, desakralizacja kościołów to rzecz której nie lubię, ale tu te rany chyba się zabliźniły. Nie zabliźniła się natomiast nienawiść między Grekami i Turkami (ale nie ma się co dziwić, obie nacje mieszkają na Bałkanach). Potrafią się nawet o alkohol kłócić (nie oni jedni): oto bowiem Turcy zastrzegli sobie międzynarodowo, że raki (czyli bimber), namiętnie spożywana w Grecji (i ukradkiem w Turcji) to nazwa turecka. I by prawa nie łamać Grecy na swój tradycyjny trunek muszą wymyślać inne nazwy (najczęściej zawierające jednak człon raki – spora część turystów w Helladzie to przecież niezbyt bystrzy przybysze z Zachodu).

Spinalonga - osmańska wioska w twierdzy przerobiona przez Greków na leprozorium

    Dobra, po tym krótkim wyskoku na Kretę czas wracać na kontynent, do Tracji, prawie że na na przedmieścia dzisiejszego Stambułu. No dobra, jakieś 200 kilometrów od Nowego Rzymu. Do miasta w XX wieku będącego przedmiotem walk między Grecją, Turcją a Bułgarią – bo też leży podle trójstyku granic tychże państw. Do Adrianopola, osmańskiej stolicy, skąd przypuszczony został ostateczny szturm na Konstantynopol Roku Pańskiego 1453.

Pozostałości Adrianopola

Tropem Osmanów cz. 1

    No tak. Jadąc do Bizancjum nie da się uniknąć przejazdu przez tereny zajmowane onegdaj przez Wysoką Portę Ottomańską – znaczy się Imperium Osmańskie. Można mówić Turcja, ale to oczywisty anachronizm (z ciekawostek: ostatnio w oficjalnych angielskich dokumentach zastąpiono Turkey nazwą Turkiye – żeby się Brytolom czy innym Amerykańcom z indykiem nie myliło). W zasadzie wystarczy jadąc z Polski na południe przekroczyć Dunaj – i już wjeżdża się do dawnych dziedzin Osmanów. Owszem, długo tak daleko na północy miejsca nie zagrzali, przegonił ich spod Wiednia i rozbił pod Parkanami (na dzisiejszej Słowacji) nasz król Jan III Sobieski, zresztą. Nie przeszkodziło to jednak tureckim architektom postawić w Jagierze (to staropolska nazwa miasta Eger, tego od Egri bikaver, jagierskiej byczej krwi, intensywnego czerwonego wina, którego nazwa powstała właśnie w wyniku jednego z osmańskich oblężeń – to wspaniała, acz dość powszechnie znana opowieść, więc tu jej nie będzie; pojawi się, jak skończą mi się tematy – albo gdy odwiedzę w końcu tamtejszą Dolinę Pięknej Pani) meczet – z którego do dziś zachował się ino minaret.

Eger - minaret, dziś obok protestanckiego zboru

    Meczetów zresztą na Bałkanach jest co niemiara – Turcy Osmańscy przynieśli bowiem ze sobą islam (oraz ulgi podatkowe dla wyznawców Allaha), a co za tym idzie dżamije – co jest słowiańską formą tureckiego słowa cami (słownictwo na Bałkanach to też element osmańskiego dziedzictwa – chociażby ciorba, czyli zupa, zwie się tak zarówno w Serbii, jak i Rumunii czy Bułgarii; niewiele można z tym zrobić, choć na przykład Grecy w drugiej połowie XX wieku próbowali urzędowo wprowadzić zamiast ludowej greki, demotyki, z naleciałościami, dialekt oparty bezpośrednio na klasycznej koine – katharewusa, język oczyszczony, mimo olbrzymich nakładów nie przyjął się en masse, choć do dziś w Grecji są ludzie dla których jest to pierwszy język; gdzieniegdzie na prowincji zachowały się też na przykład tablice z nazwami ulic czy miejscowości w tejże mowie). Pozostali też liczni muzułmanie.

Meczet w dobrudzkiej Konstancy

    Najwięcej w Albanii, Bośni i Hercegowinie, Północnej Macedonii i Serbii (wraz z Kosowem), ale przecież i Czarnogórze, Bułgarii i Rumunii ich znajdziemy. W Chorwacji raczej nie bardzo, a z Grecji zostali wypędzeni w ramach wymiany ludności po wojnach grecko-tureckich te sto lat temu. W zamian Grecja dostała nieco obcych kulturowo Greków Pontyjskich. Spora część meczetów w związku z wycofaniem się Ottomanów z Bałkanów zamieniła się w ruiny, część wróciła do swych pierwotnych funkcji – czyli cerkwi – a reszta służy pozostałym muzułmanom. Powstają też nowe – bardzo okazałe budowle – i wcale nie są sponsorowane przez Turków. Stawiają je głównie monarchie znad Zatoki Perskiej, w ramach ekspansji kulturowej i eksportu radykalnych odłamów islamu (nie oszukujmy się, tacy bektaszyci, żyjący głównie w Albanii, dla wahabity są odstępcami; na dodatek piją alkohol). Mudżahedini z krajów Zatoki czy Azji Centralnej walczyli już w czasie wojny w Bośni.

Minarety sarajewskiej starówki

    O meczetowym recyklingu jeszcze będzie, bo po Imperium Osmańskim zostały gdzieniegdzie na Bałkanach całe miasta i dzielnice. Zresztą na blogu kilka razy wspominałem już o czarszijach (jak z tureckiego zwą się owe kwartały) w Kruji, Sarajewie, Ochrydzie czy mojej ulubionej - w Skopju.

Islamska strona Ochrydy

Osmańska starówka w albańskim Beracie

    O tym, że jedna z większych postosmańskich dzielnic jest w Atenach chyba nie pisałem – Grecy zresztą chcieli by, żeby jej nie było. Z drugiej strony Plaka – położona u stóp Akropolu – jest olbrzymim magnesem dla zachodniego turysty. Ot, przecież pecunia non olet.

Plac Monastiriaki i Plaka podle ateńskiego Akropolu

    Od czasu do czasu natknąć się też można na tureckie zajazdy. Imperium Osmańskiemu mocno zależało na rozwoju podbitych krain (podatki, głupcze!), a nie oszukujmy się: w Średniowieczu Bałkany (wtedy jeszcze się tak nie nazywające) pokryła sieć głównie słowiańskich cesarstw, królestw, księstw czy despotatów, które miast zachować spuściznę Imperium Romanum z uporem godnym lepszej sprawy tłukły się między sobą (i z pozabałkańskimi sąsiadami, od Wenecji i Królestwa Węgier poczynając na koczownikach znad Morza Czarnego kończąc).

Han w Skopje

Słynny Kryty Bazar w Stambule

    Osmanowie poczęli więc odbudowywać sieci handlowe i infrastrukturę drogową. O hanach, owych zajazdach przecież pisałem wielokrotnie, czy to zachwycając się skopską starówką, czy wspominając o Bukareszcie.

Bukareszt - turecki karawanseraj

    Zachwycałem się też nad starym mostem w Mostarze. A jeśli się nie zachwycałem to powinienem. Taka tylko uwaga dla każdego kto będzie przekraczał Neretwę przez ten przepiękny obiekt: to rekonstrukcja, oryginalny łuk spinający brzegi rzeki został w czasie wojny w Bośni (Mostar leży w Hercegowinie) wysadzony przez Chorwatów. Odbudowano go z oryginalnych resztek. A. Nie polecam przechodzić po nim w deszczu – może wtedy standardowy tłok będzie mniejszy, ale śliskie kamienie tylko czekają, aż dentysta odpali działkę.

Stary Most nad Neretwą

    I w sumie po tym postosmańskim – lichym dość – przeglądzie Bałkanów (o weneckich posiadłościach też kiedyś było) powinienem ruszyć przez Trację przez Adrianopol do Konstantynopola, ale że powiedziałem A w sprawie recyklingu meczetowego, to chwilę pociągnę ten temat – bo potem zapomnę. I jako, że wpis się kończy, to trzeba będzie zrobić to w drugiej jego części.

Najsłynniejszy zrecyklingowany meczet

    Co do zapominania – właśnie. Po Osmanach pozostały jeszcze dziesiątki konstrukcji zwanych kale. A kale po turecku to twierdza. No, zamek. Od Budapesztu przez Belgrad po Tiranę czy Skopje je znajdziemy. Cóż, podbój tych terenów nie był chyba tak ostateczny jak chcieliby Osmanowie.

Belgradzki Kalemegdan

Lezha w Albanii

Kruja - siedziba Skanderbega

Twierdza Samuela w Ochrydzie - osmańska w swoim wyglądzie

    Z drugiej strony – jak mi powiedział pewien Macedończyk w Ochrydzie w knajpie z typową bałkańską postosmańską kuchnią zerkając na lecący w telewizorze serial:
    - Przez 500 lat byliśmy pod jarzmem osmańskim, a teraz w telewizji tylko tureckie telenowele...