Kości

    Wpis na blogu nieco nadprogramowy, pomiędzy porównaniem Sieradza i Łęczycy a opowiastką o Borucie, słynnym diable-szlachcicu. Obiecałem co prawda sobie (tak w środku), co by tak nie robić, ale taka się wydarzyła sytuacja u mnie w rodzinnym mieście, że nie lza było zamilczeć. Tym bardziej, że jest to wspaniała okazja, by dzięki przeszłości wyjaśnić teraźniejszość.
    A cóż takiego się stało? Otóż w trakcie prac wodno-kanalizacyjnych pod jedną z ulic znaleziono ludzkie kości. Roboty – ku uciesze mieszkańców i kierowców – wstrzymano, materiał zabezpieczono, mają zająć się nim patolodzy czy inni archeolodzy. Skąd człowiecze szczątki pod mającym kilkaset lat ciągiem komunikacyjnym? Możliwości jest oczywiście wiele, prawdopodobnie dalsze badania odpowiedzą na to pytanie. Na razie można tylko spekulować. W Warcie, wedle podań, było kiedyś kilkanaście kościołów (zachowało się trzy, lokalizację kilku innych budowli znamy, reszta jest możliwe li tylko legendą), koło każdego istniał cmentarz.

Najstarszy z warckich kościołów, z obowiązkowym cmentarzem otoczonym murem

    Może to pozostałość po jakimś kirkucie? Prężną społeczność żydowską zlikwidowali Niemcy w czasie II Wojny Światowej (nie całą – po przyjściu Sowietów do miasta wróciło dwóch Starozakonnych, jednego na środku ulicy zastrzelili krasnoarmiejcy, drugi zbiegł; swoją drogą zabawna anegdotka – oto czerwonoarmiści razu pewnego na ulicy złapali Polaka o ciemniejszej cerze i dość wydatnym nosie, chłop ubłagał ich, żeby zamiast wpakować mu kulę poszli z nim do domu, gdzie potwierdzono, że nie jest żydem – dostał jednak prikaz, żeby nie wychodził przez kilka dni, bo w związku z wyglądem ktoś go odstrzeli), synagogę i stary cmentarz zniszczono, został tylko nowy.

Synagoga (foto z arch. I. Ślipka)

    Możliwa jest też jeszcze jedna opcja – oto kilkanaście metrów od miejsca robót stoi budynek w którym znajdowała się siedziba Gestapo. A za drugiej okupacji MBP, ubecji znaczy.

Roboty drogowe i dawna siedziba ubecji

    Bardzo to symptomatyczne, że obaj okupanci to samo miejsce wykorzystywali do prześladowania Polaków. Obie instytucje miały we Warcie trochę roboty – a to trzeba było na ruinach synagogi powiesić dziesięciu obywateli (w tym syna lokalnego rabina, któremu pętlę założyć musiał ojciec) za śmierć jednego okupanta, a to wszcząć śledztwo po ataku Partyzantów drugiej konspiracji na lokalny urząd pocztowy. Czy kogoś zakatowali i zakopali przy ulicy? Nie wiem, dość dziwne miejsce jednak do ukrycia zwłok.
    Ale właśnie – druga połowa lat 40-tych zeszłego stulecia (zdaje się, że 1947 – piszę na bieżąco z głowy, z tego co pamiętam z relacji śp Dziadka, daty mogą się więc nieco plątać, nazwiska też gdzieś wyleciały – możliwe, że gdzieś mam zapisane, ale do notatek nie mam jak sięgnąć, zresztą nie wiem, czy mi ich ten złośliwy Niemiec nie schował), centrum Polski, a tu grasują – jak powiedzieliby Sowieci – bandy. Owszem, jest trochę lasów (przetrzebionych po niemieckiej gościnnej wizycie okupacji), ale to nie Świętokrzyskie, gdzie można się z okupantem ganiać po puszczach i dolinach. Tu co chwila dym z komina.

Niż Polski

    A jednak. W biały dzień (choć tak naprawdę była czarna noc) następuje atak na mieszczącą się przy dużym rynku (dużym, bo mamy też mały) pocztę. W nowoopanowywanym kraju łączność to dla wrażych sił podstawa. Nocą ktoś musi czuwać nad centralą telefoniczną – nigdy nie wiadomo kto i po co będzie dzwonił (razu pewnego pracownik urzędu przysnął i nie przełączył rozmowy z MBP; ubecy przyjechali sprawdzić co się stało, i w ramach zapłaty za fatygę haniebnie młodzieńca obili, tak, żeby mu już przez myśl nie przyszło spać na służbie k'chwale nowej, komunistycznej "ojczyzny").

Symbol sowieckiej okupacji

    Tego dnia nocny dyżur (przeczytałem to – ale grafomania, ale niech pozostanie) miał mój śp Dziadek, który po zakończeniu wojny, kiedy przestał już być niewolnikiem na gospodarstwie niemieckich osadników (miał szczęście, trafił mu się tak zwany ludzki pan, Niemcy z dawnej Galicji) wstąpił w szeregi listonoszy. Długo co prawda nie wytrzymał socjalistycznych porządków, ale akurat wtedy jeszcze tam pracował. Oprócz dyżurnego w budynku poczty nocował także Naczelnik z rodziną – oktrojowany przez Władzę Ludową, przecież tak ważnego punktu nie mógł obsługiwać jakiś niepewny ideologicznie lokals. W każdym razie zapadł wieczór, noc, nic nie zapowiadało nadchodzących wydarzeń. A akcja już się rozpoczęła. Oto w jednej z pobliskich wiosek dwóch partyzantów wyszło z ukrycia, zjadło na kolację pęto kiełbasy, popiło szklanką wódki i ruszyło wozem do miasta. Pierw podjechali na posterunek milicji. Lokalni stróże Władzy Ludowej zapewne spali, więc partyzanci podeszli ich bez problemu. Pierw odcięto kable telekomunikacyjne, a potem uwięziono milicjantów na tej niewielkiej komendzie. Później milicjantów za to haniebnie obili ubecy – ot, brutalne esperanto przemocy było głównym językiem nowej władzy. Następnie partyzanci podjechali na rynek i – jako, że poczta była na piętrze – podstawili drabinę i wdrapali się na balkon. Jakże musiał się mój Dziadek zdziwić, gdy nagle, w środku nocy, za oknem zobaczył dwóch uzbrojonych w automaty młodzieńców w długich płaszczach.
    - Otwieraj! - warknął jeden z Partyzantów.
    - Nie mam kluczy...
    Chłopaki spojrzeli po sobie.
    - Odsuń się – jeden z nich wydał polecenie, a kiedy Dziadek się cofnął, serią z karabinu rozwalił zamek – Idź po naczelnika – powiedział, gdy weszli do środka, gdy już upewnił się, że zarządca poczty jest gdzieś w budynku.

Drugi od prawej - balkon dawnej poczty

    Po chwili, zaalarmowany przez Dziadka, pojawił się Naczelnik, olbrzymie, nalane chłopisko, w koszuli nocnej, szlafmycy i ze strzelbą w dłoni. Na widok uzbrojonych napastników fuzję upuścił, ta wypaliła oczywiście, na szczęście w sufit, nie zraniono nikogo. Naczelnik trochę pokwękał, ale w końcu otworzył sejf (czy może też użyto do tego pukawki rozpruwając zamek - to nieistotne). Partyzanci pieniądze – w obecności Dziadka i naczelnika – przeliczyli, zostawili kwit, że rekwirują te dobra w imieniu Polski Podziemnej, i po wypędzeniu okupanta zostaną one zwrócone. I już mieli wyjść, gdy nagle jeden z Partyzantów, od jakiegoś czasu uporczywie wpatrujący się w naczelnika, zatrzymał się.
    - Ty! - wyciągnął oskarżycielsko dłoń.
    Okazało się, że nominat nowej władzy za poprzedniej okupacji działał w Łodzi, gdzie na jednym z dworców kolejowych zajmował się wskazywaniem gestapowcom Polaków działających w konspiracji. Ofiarą jego delacji był m.in brat owego Partyzanta. Zakatowany przez Niemców, nie przeżył wojny. Tacy właśnie ludzie, szmalcownicy, delatorzy, konfidenci, zdrajcy, budowali Polskę Ludową. Wiedzieli, że po odzyskaniu niepodległości w najlepszym wypadku czeka ich więzienie, dlatego, jako osobnicy wytarci z patriotyzmu i moralności, gremialnie poparli radzieckie tanki. Tych ludzi nikt nigdy nie rozliczył, oni – i ich następcy – żyli jak pączki w maśle. Tak budowano Polskę Ludową.
    Nie ma co ukrywać, Partyzanci – zwłaszcza jeden – wzięli naczelnika na buty i kolby karabinów, obtłukując go bardzo dosadnie. Nie zbili – nie byli mordercami. Dziadkowi nie zrobili nic. Władzy Ludowej też w sumie niewiele się stało.
    Co było dalej z bohaterami dramatu? Naczelnika-szmalcownika (nazwiska nie pomnę, ale gdzieś tam pewnie mam zapisane) zabrano do szpitala, ale chyba do pełnej sprawności nigdy nie wrócił. Niedługo zmarł, zanim to się stało – tu wątek romantyczny – córka zakochała się w przysłanym na zastępstwo junaku, i potem z nim wyjechała budując nową, komunistyczną przyszłość (umarła później w mieście Łodzi w połogu, razem z dzieckiem).
    Szlak bojowy Partyzantów zakończył się niedługo później. Na 90 procent zostali zamordowani w czasie publicznej egzekucji w Turku. Od jakiegoś czasu w mieście znajduje się monument to tragiczne wydarzenie upamiętniający – więc jeśli ich tam zabito, to nazwiska każdy może tam znaleźć.
    Dziadek rychło zrezygnował z bycia listonoszem, ustatkował się i dożył prawie stu lat do końca będąc sprawnym na ciele i umyśle. Dożył tak zwanej wolnej Polski, i nawet całkiem długo w niej pożył.
    Wolnej. Postmagdalenkowej znaczy się. Zbudowanej na, dzięki grubej kresce, potomkach tych pozbawionych moralności pełniących obowiązki Polaka zdrajców. Dziś wielkimi krokami zmierzającej ku zostaniu Banana Republic of Bolanda.

Duży rynek podczas którejś z bezśnieżnych zim, jeszcze z choinką zamiast z bananowcem.

Łęczyca i Sieradz

    Nie będę ukrywał, że Sieradz znam o niebo lepiej od Łęczycy, ale skoro tydzień temu zapowiedziałem, że miasta owe porównam, to porównam. A co mi tam. Na początek zasadnicza różnica – po sławetnej komunistycznej reformie administracyjnej przeprowadzonej przez komunistów (nie wiem dlaczego, czy by zatrzeć tradycyjne granice historyczne ziem polskich, czy żeby zwiększyć liczbę synekur dla wiernych sług reżymu, może obie te hipotezy są prawdziwe) Sieradz ponownie otrzymał – po prawie 200 latach – status miasta wojewódzkiego, Łęczycę podpięto pod Skierniewice. Dzięki temu Sieradz otrzymał – nazywany tak do dziś – modernistyczny (w topornym komunistycznym stylu) Plac Wojewódzki, a dawny gmach urzędu do dziś dominuje w krajobrazie miasta.

Dawny Urząd Wojewódzki w Sieradzu

    Nad Łęczycą za to sterczy wieża dawnego szybu kopalnianego – komuniści zaczęli tam wydobywać rudę darniową. Po upadku komunizmu kopalnię szybko zamknięto – czy faktycznie z powodu niskiej jakości złóż, a przez to rentowności, czy zwyczajnie, bo tak, i ktoś się uwłaszczył, to nie wiem. Cóż, w okolicach Sieradza wydobywa się tylko takie surowce mineralne jak piasek i żwir.

Pozostałości po kopalni rud żelaza

    Oba te ośrodki powstały już u zarania państwowości polskiej, możliwe, że jako siedziby władców hipotetycznych plemion Sieradzan i Łęczyczan, i bardzo szybko włączono je w obręb Państwa Gnieźnieńskiego. Swoją drogą, co częste przecież (wspominałem kiedyś na blogu o Starej Rawie czy kaliskim Zawodziu), początki obu miast były w nieco innych miejscach. Część badaczy widzi początki Sieradza w grodzisku w Mnichowie, które to potem przeniesiono na drugą stronę Warty, nad jej dopływ Żeglinę – generalnie w dużo lepsze miejsce.

Pozostałości grodziska w Mnichowie

Sieradzkie Wzgórze Zamkowe - czyli dużo lepsze miejsce

    Pierwotny łęczycki gród znajdował się w dzisiejszym Tumie, po drugiej stronie Bzury, i w pewnym momencie rozrósł się do gargantuicznych wręcz rozmiarów – z pobliskim kościołem mógł stanowić potencjalne centrum rządzenia zjednoczoną Polską. Rozbicie dzielnicowe przebiegło jednak inaczej, a z biegiem czasu grodzisko zyskało miano Szwedzkiej Góry – w czasie tego niszczącego Potopu obozować tam miały wojska najeźdźcy zza Bałtyku.

Fragmenty zrekonstruowanych murów grodziska w Tumie - Szwedzka Góra

    W dojrzałym średniowieczu oba miasta lokowano na prawie magdeburskim, stąd centra starych miast zajmują rynki – ten w Łęczycy ozdobiony ratuszem, ten w Sieradzu gigantycznymi prostopadłościanami i pomnikiem Antoine'a.

Łęczycki rynek z ratuszem

Sieradzki rynek z prostopadłościanami

Antoine, Król Fryzjerów w czasach paniki koronawirusowej

    Z biegiem czasu mury miejskie rozebrano, choć jak się wie, gdzie szukać, to może jakieś pozostałości się jakieś znajdzie, jak choćby dzwonnica łęczyckiej fary to nic innego jak dawna miejska baszta. W szale destrukcji sieradzcy mieszczanie rozbierają także swój zamek (zachowane odrzwia zdobią dziś lokalną farę), łęczyccy natomiast nie – i dziś ceglany gotycki zamek dumnie stoi na straży starówki. Oddalone od centrum sieradzkie Wzgórze Zamkowe robi dziś za to za park obok skansenu budownictwa drewnianego.

Łęczycki zamek

Pozostałości po sieradzkim zamku

    Łęczyca swój skansen ma poza miastem, niedaleko Tumu, w Kwiatkówku.

Skansen podle Łęczycy

Skansen w Sieradzu

    Sztuka ludowa też jakoś u nas bardziej jest żywotna, choć Łęczycy trzeba zazdrościć lokalnego biesa, czarta, diabła. Chodzi oczywiście o Borutę, słynnego lokatora łęczyckiego zamku. Znajduje się tam zresztą muzeum, a w nim ekspozycja poświęcona tej postaci. Kiedyś pisałem zdaje się, że miałby Boruta znaleźć się na krajowej liście dziedzictwa niematerialnego i ustnego, ale póki co – cytując klasyka – sprawa się rypła. Może szerzej o tym będzie za tydzień – choćby o tym, że Boruta pomnika się nie doczekał. Znaczy – doczekał, ale już go nie ma (jeden z łęczyckich regionalistów, niejaki Wiktoryn Grąbczewski, stworzył za to olbrzymi zbiór artefaktów poświęcony diabłom z całego Świata; doszły mnie plotki, że ta potężna kolekcja diabocjonaliów, Przedpiekle, ostatnio widziana w stolicy, po śmierci twórcy jest na sprzedaż; wieść to niepotwierdzona jednak). Z racji braku lokalnych diabłów (i fary pw Wszystkich Świętych) w Sieradzu postawiono pomnik św Jana Pawła II – ale forma jego jest, o czym pisałem na blogu – raczej diabelska.

Jeden z najstraszniejszych pomników Jana Pawła II

    Czy Łęczyca ma swój pomnik papieski to nie wiem, może jakiś Łęczyczanin zajrzy na blog i mnie oświeci. Na pewno nie ma już – w przeciwieństwie do Sieradza – więzienia. Olbrzymi obiekt, leżący niedaleko zamku i rynku, kiedyś zajmowany przez niezwykle ciężkie więzienie, stoi dziś pusty, i jakoś żaden deweloper nie chce przerobić go na lofty. Albo chociaż mikrokawalerki.

Zamknięte więzienie w Łęczycy

    Zakład karny w Sieradzu ma się dobrze. Na tyle, że w czasie różnych uroczystości w nieodległym miejskim amfiteatrze skazani radośnie wiwatują zza muru.

Sieradzka róża dla osadzonych

    Jak widać, sporo oba miasta mają liczne punkty wspólne, w tym i jeden niezwykle smutny – oba tak średnio potrafią w promocję. Światowej sławy Antoine jakoś nie może się w tym Sieradzu przebić, Boruta też jakoś tak nie wychyla się poza powiat (chyba, że do Zgierza)...

Zgierz

    O Królu Fryzjerów na blogu było, o Borucie nie – więc za tydzień właśnie o łęczyckim diable, tak, żeby narodowo było, pod ten 11.11.

Marsz Niepodległości

Tum

    Jak wspomniałem w poprzednim wpisie (może nie dosłownie, bo jednak nie jest to świetlista gotycka konstrukcja, a solidna i zwarta – choć olbrzymia) perłą nad Bambergiem górującą jest wspaniała romańska katedra cesarska. Konstrukcje takie koncepcyjnie łączyły władzę duchowną i świecką, zapewniając dla obu tych filarów średniowiecznego społeczeństwa godne – i równoważne w sumie – miejsce.

Katedra w Bambergu

    Kto jednak nie chce – bądź nie może – odwiedzać niemieckojęzycznej ekumeny, a chciałby taką konstrukcję zobaczyć wcale nie musi za Odrę czy inną Nysę Łużycką jechać. Ot, przepiękna taka romańska konstrukcja (mniejsza co prawda od bamberskiego chramu, a i z czterech wież dwie ino takie pełnoprawne są) znajduje się w samym centrum współczesnej Polski. Dla niewtajemniczonych: chodzi o od niedawna znów miasto Piątek, w którym kartografowie czy inni geodeci chcą widzieć geograficzny (czy tam geometryczny) środek naszego kraju. Położony na piąteckim rynku pomnik co prawda nie znajduje się w tym miejscu (leży ono u chłopa na podpiątkowskim polu, ale gospodarz jakoś nie zgodził się na postawienie mu monumentu), ale jest to jakaś atrakcja. Mierniczy nie uwzględnili oczywiście ziem ukradzionych w czasie zdrady w Jałcie. Ale dość o Piątku (niedaleko jest też Sobota), chodzi wszak o wzorowany na cesarskich katedrach kościół – mianowicie o archikolegiatę w podłęczyckim Tumie.

Kolegiata w Tumie

    Samo słowo tum to przecież spolszczone Dom, po niemiecku oznaczające katedrę (z łaciny domus – po naszemu dom), acz kolegiata katedrą nigdy nie była. Ufundowana przez Salomeę z Bergu (druga żona Bolesława Krzywoustego – podobno jej konflikt z małżonką pasierba, Władysława Wygnańca, Agnieszką Babenberg - z tych Babenbergów z Austrii, co to ułapili Ryszarda Lwie Serce; stryjna Leopolda V - nie pomógł w załagodzeniu sporów początku okresu rozbicia dzielnicowego; ot, niemieckie baby się pobiły) na miejscu dawnego opactwa benedyktyńskiego z miejsca stała się jedną z najważniejszych polskich świątyń. Nie dość, że leżała – podobnie jak dziś – w centrum ziem piastowskich, to obok znajdował się potężny łęczycki gród, rozbudowywany w tamtym czasie przez juniorów na – przynajmniej kilkadziesiąt lat temu chodziły po narodzie takie koncepcje – główną swoją stolicę (senior siedział w Krakowie – formalnej stolicy Polski). Może stąd ta architektoniczna koncepcja dwuwładzy? Kto to wie (możliwe, że księżna Salomea, pani Księstwa Łęczyckiego, wiedziała, ale ta od ponad 800 lat już nie żyje).

Szwedzka Góra - łęczycki gród

    Finalnie sprawa się rypła (o ile w ogóle była rozważana), i jakiś czas potem Łęczyca przeniosła się na drugą stronę Bzury, gdzie powstało otoczone murami i okraszone zamkiem nowoczesne średniowieczne miasto, stolica Ziemi Łęczyckiej. Ale kolegiata przetrwała, i dalej była miejscem synodów – znaczy się zjazdów i konferencji – polskiego Kościoła Katolickiego. Podejmowano tam istotne z punktu widzenia chrześcijaństwa w naszym kraju decyzje, ale dla opowieści o kolegiacie w Tumie jest to w sumie nieistotne – kto chce, to sobie informacji poszuka.

Rynek w Łęczycy

    A szukając ich może znajdzie też odpowiedź jak to możliwe, że na tej naszej umęczonej najazdami ziemi zachował się tak znaczny romański zabytek (grodzisko – dziś zamienione w muzeum i ciutkę zrekonstruowane – zwie się Szwedzką Górą: widać podczas tego najtragiczniejszego pod względem strat najazdu na Rzeczpospolitą północni okupanci miejsce zajęli). Jak to możliwe, że – był to ważny kościół, nie jakieś zapomniane świątynko – nie zbarokizowano w okresie największej potęgi Rzplitej?

Polski barok

    Spokojnie. Oczywiście, że zbarokizowano. Ale w pewnym momencie zdebarokizowano. Odpowiedzialni za to byli – bo kto inny – Niemcy naziści nie wiadomo kto. Oto Wrzesień '39 w okolicy – jesteśmy, przypominam, nad Bzurą – to dwa tygodnie ostrych walk między germańskim najeźdźcą a naszą Armią Poznań (z dodatkiem Armii Pomorze). Potężna kolegiata do dziś jest dominantą nad rozlewiskami doliny Bzury (i nieodległego Neru, rzeki, jak wspominałem, nieco mi bliskiej) – w czasie walk wieże kościoła obsadzili niemieccy obserwatorzy kierujący ogniem wrażej artylerii. Nasi zdjęli to gniazdo dość dokładnie, a następne lata na pewno nie poprawiły stanu ruin. W 1947 pojawiła się nawet koncepcja rozebrania resztek murów. Na szczęście upadła – a świątynię postanowiono odbudować w jej pierwotnym stanie – wszak mimo złego stanu ścian coś tam się zachowało (przetrwały nawet malowidła). Nie jest to więc budowla sztuczna jak warszawskie Stare Miasto, niemniej nie można powiedzieć, że jest w stu procentach oryginalna.

Kopia zniszczonej przez Niemców Warszawy - wpisana na listę UNESCO

    Ale przetrwała. Archikolegiacie nie dali rady Niemcy czy komuniści (tylko w XX wieku – wcześniej Krzyżacy, Tatarzy, Litwini, Szwedzi i inni różnej maści awanturnicy), ani nawet Diabeł Boruta – lokalny mityczny złol. O którym chyba zrobię wpis; w końcu o diabołach z odległych krain na blogu było, a nie może być tak, że cudze chwalicie, a swego nie znacie.

El Tijo - zagraniczny diaboł

    Nie ukrywam, że Archikolegiata – i ów diabeł – to akurat dwie rzeczy, jakich Księstwo Sieradzkie może Księstwu Łęczyskiemu zazdrościć. O! Zanim więc będzie o Borucie (nie chodzi oczywiście o klub sportowy ze Zgierza, ani tak samo zwące się zagłady chemiczne zajmujące się barwieniem tkanin; w zależności od koloru produkcji takiej barwy płynęła woda w Bzurze – wszystkich pseudoekologów uspokajam, dziś już nie płynie, zakłady zostały zniszczone, podobnie jak cały przemysł tekstylny regionu) porównam sobie na blogu dwie sąsiednie stolice, najbardziej (a przynajmniej najdłużej takimi będących) polskich ziem.

Zamek w Sieradzu

Zamek w Łęczycy

Bambry

    Jechaliśmy sobie lokalną szosą, pięknie otoczoną sporymi jesionami (spokojnie, już nadeszła nowoczesność, i powoli wszystkich przydrożnych dawców cienia wyrabują, u nas latoś zaczęli; niech-że tylko przyjdzie tylko śnieżna zima, nikt drogi nie znajdzie) gdy wyprzedził nas niestosujący się do ogólnie przyjętych zasad zachowania na drodze (o przepisach ruchu drogowego nawet nie wspominam) lepszej klasy dość wysoko zawieszony samochód. To się chyba SUV nazywa, takie ni to, ni sio (coś jak warszawska Syrenka, pół-baba, pół-ryba, ani nie zjesz, ani... ech).

    - O, bamber jeden – skwitowała szybko oddalającego się Mama.

    Fakt, auto miało numery rejestracyjne rodem z Wielkopolski (wschodniej, do której mamy rzut beretem, jemy zupę repetę, pyzy na parze i gziczkę, zamiast pyr mogą jednak być ziemniaki), ale kierowca raczej nie był przedstawicielem tej grupy etnicznej. Ot, po prostu u nas słowo bamber oznacza buca. Takiego, wiecie, co to wywyższa się ponad sąsiadów, nie przesadnie uczestniczy w życiu wsi, a do tego – at last but not the least – jest chytry. I skąpy. Ale bardziej chytry. Czasem jest też pozbawionym sumienia i nastawionym na zysk badylarzem.

Ziemie Księstwa Sieradzkiego bamberskim osadnictwem niedotknięte

    Wzięło się to stąd, że prawdziwi Bambrzy (będę ich pisał wielką literą, dla odróżnienia od tego pejoratywnego określenia), przybysze z Zachodu, faktycznie początkowo niezbyt integrowali się z autochtonami, do tego mając nieco wyższą kulturę agrarną faktycznie zostawali najbogatszymi gospodarzami w okolicy. Do nas miast tego XVIII-wiecznego osadnictwa dotarły tylko plotki, i tak Bambrzy zostali bambrami. Dziś potomkowie tych osadników całkowicie się zintegrowali (stąd może to moje określenie grupa etniczna jest nieco na wyrost) z wielkopolskim społeczeństwem, choć, co miłe, zachowali własne tradycje, a pomnik Bamberki od jakiegoś czasu uświetnia poznański rynek - w końcu to podpoznańskie wioski przyjęły, jak się szacuje, około 1000 przesiedleńców. Przyjąć mogły, bo po wojnach i zarazach czasów saskich były nieco wyludnione.

Poznań - Stary Rynek

    Skąd zaś owi Bambrzy się wzięli? Ano, jak nazwa wskazuje – z Bambergu, starego frankońskiego miasta, dzisiaj leżącego w Wolnym Państwie Bawarskim (ukłon dla bawarskich independystów; nie tylko Katalonia czy Padania chciałyby być niepodległe). Konkretniej z rolniczych jego okolic (to nie jedyna grupa z Zachodu która tworzy współczesny polski Naród, po Olędrach zostały już chyba tylko nazwy lokalne, ale karpaccy Głuchoniemcy czy Wilamowiczanie dalej pielęgnują swoje tradycje, a bywa, że i język – to całkiem sympatyczne pamiętać skąd się jest).

Bamberg

    Miasto Bamberg znane jest z jednej siedmiu cesarskich katedr (widziałem do tej pory jeszcze tą pierwszą, w Akwizgranie, oraz we Frankfurcie nad Menem) i najwyższej w Niemczech konsumpcji piwa (nasi Bambrzy jakoś się tak nie upijali, więc może dlatego opuścili rodzinne strony). Rothenburg ob der Tauber to winna Frankonia, może i dobrze, bo 3,5 litra piwa duszkiem to by największy burmistrz pijak nie wydoił.

Cesarska katedra w Bambergu

    Założona na górującym nad okolicą wzgórzu miała jedno zadanie – chrystianizować okolicznych Słowian. Tak, dobrze W. Sz. Czytelnik widzi, w IX wieku Frankonia pełna była osadnictwa słowiańskiego. Do dziś zresztą zdumiewa ilość słowiańskich nazw miejscowych w północnej Bawarii. O tym, że byłe NRD zamieszkiwały całkiem potężne plemiona (po których zostali Serbowie Łużyccy, w liczbie dwóch narodów) to właściwie pamiętamy z historii, Mieszko i Bolesław z różnym natężeniem obijali Wieletom gębę (no, życiem te walki przypłacił nieznany z imienia mieszkowy brat), o Rugii i Arkonie też wszyscy wiedzą. A o tym, że Sand, najstarsza dzielnica Bambergu, była słowiańska to już się nie pamięta. Drang nach Ostern nie jest wynalazkiem XIX-wiecznego niemieckiego nacjonalizmu.

Sand w Bambergu

    Swoją drogą po drugiej stronie rzeki Regnitz leży Bamberska Wenecja, dawne osiedle rybaków i innych ludzi morza rzeki. Naprawdę, wstydu nie mają bedekery wrzucając wszędzie, gdzie nad kanałem stoją domki, miano Wenecji. Jako ciekawostkę można dodać, że na ową Wenecję widok mają również penitencjariusze lokalnego więzienia.

Bamberska Wenecja

    Ale nieodległy Stary Ratusz, położony na rzece między częścią mieszczańską a biskupią miasta, jest naprawdę uroczy.

Stary Ratusz

    A. Byłbym zapomniał: z Bambergu pochodził święty Otto, patron i chrystianizator słowiańskiego (trudno powiedzieć, że polskiego, choć przecież w 1000 roku to Piastowie utworzyli pierwsze biskupstwo w Kołobrzegu) Pomorza. Może postać trochę zapomniana, ale swego czasu uczynił był wiele dobrego.

Wolin - miejsce działalności świętego Ottona z Bambergu

    A Bambrzy? No może gdzieś tam kilkaset lat temu mieli słowiańskich przodków – nikt tego genetycznie nie badał, zresztą łączenie jakiejś grupy kulturowej z konkretnym genomem jest koncepcją tyleż karkołomną, co właściwie śmieszną. Zwłaszcza na Niżu Europejskim, gdzie od tysiącleci różne ludy i etnosy defilowały w te i na zad niczym krasnoarmiejcy na Placu Czerwonym. Kultura to bardziej stan umysłu niż geny, chociaż z drugiej strony ktoś, kto uważa, że nie różnimy się genetycznie, i że nie ma to wpływy na na nas jest jeszcze gorszym ignorantem. Takim bambrem intelektualnym, o.

Współcześni mieszkańcy Bambergu spędzający letnie miesiące w mieście

    Jeśli zaś chodzi o romańską potężną bamberską katedrę, to – taka ciekawostka – w Polsce jest kościół który koncepcyjnie nawiązuje do planu budowy kościoła cesarskiego, takiego w którym władza świecka była na równi z duchową (pamiętamy z historii spór o inwestyturę, kto jest ważniejszy, cesarz czy papież). Oczywiście znajduje się on w centralnej Polsce, choć niestety nie w dawnym Księstwie Sieradzkim.

Piwny książę

    Poprzedni wpis mógł wyglądać jak apoteoza spożywania alkoholu w warstwach rządzących, ale jest to oczywista nieprawda, wszak ustawa o zapobieganiu alkoholizmowi z roku 1982 jasno zakazuje takich działań (znaczy, ogólnie zakazuje, bo wtedy jeszcze nie było internetów, była zima i wojna polsko-jaruzelska Stan Wojenny). Niemniej Der Meistertrunk rzeczywiście ocalił miasto.

Der Meistertrunk z Rothenburga nad Trauerem

    W historii Polski mamy zresztą liczne przykłady rządzących, którym alkohol zdecydowanie nie wyszedł na zdrowie. O jednym z nich wspominałem przy okazji opowiastki o kanonizowaniu polskiego piwa przez Klemensa VIII. Chodzi oczywiście o Leszka Białego, udatnego Piasta, który namawiany przez papieża do udziału w krucjatach wymówił się twierdząc, że pija jedynie właśnie piwo (wtedy jeszcze niekanonizowane przecież), a tego w Ziemi Świętej nie uświadczysz (obecnie jest, i to nawet importowane z Polski, organoleptycznie sprawdziłem to kiedyś w gieesie w Tel Awiwie czy tam innej Jaffie). Zamiast więc odbijać Jerozolimę poczciwy książę konałby z pragnienia w gorącym klimacie pustyń Syro-Palestyny. Albo w cedrowych lasach gór Libanu. Nieistotne. W każdym razie Leszkowi odpuszczono i mógł zostać na ojcowiźnie, włączając się w wir walk o tron krakowski (który zresztą zdobył, kładąc definitywnie kres zasadom przejmowania władzy w Polsce wytyczonych przez Bolesława Krzywoustego). Swoją drogą leszkowy krewniak, Bolesław Wysoki, na krucjatę wyruszył. Może nie miał co innego do roboty, wszak czasowo z ojcowej dziedziny był wywłaszczony, niemniej wyprawa przyniosła mu sławę w oczach cesarza Konrada III, a rycerski mir w oczach następcy, Fryderyka Barbarossy, ugruntował wygrywając w imię władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego pojedynek rycerski pod murami Mediolanu.

Jerozolima

    Leszek Biały, jak pisałem, w kraju został, zdobył krakowski tron, aż w końcu drogi zawiodły go do Gąsawy. Zresztą nie tylko jego – na zjazd piastowskich książąt przybyli Konrad I mazowiecki czy syn Bolesława Wysokiego (niedługo po zwycięstwie w Mediolanie odzyskał dzielnicę ojca, Władysława Wygnańca) Henryk Brodaty. Piastowicze w serdecznej atmosferze mieli przysiąść i omawiając palące problemy radzić co dalej z tą Polską. Słowiańskim zwyczajem książęta przysiedli sobie w bani (czyli saunie), i chłostając się brzozowymi witkami rozpoczęli obrady. Koncepcja zjazdów władców istnieje od tysięcy lat, wymaga jednak pewnej bardzo ważnej rzeczy: odpowiedniego zabezpieczenia. W przeciwnym razie udany zamach terrorystyczny może dokonać naprawdę wiele złego. Na zjeździe w Gąsawie taka okazja nadarzyła się właśnie w czasie kąpieli książąt w saunie – byli tam właściwie bezbronni – ani miecza, ani tarczy. Brzozowa witka używana do chłosty w bani nie jest uznawana za szczególnie efektywną broń.

Kościół w Gąsawie - na tym miejscu świątynia stała już w czasach Leszka Białego

    Wbrew przewidywaniom tym razem to nie Niemcy napadli na polskich książąt (odbili to sobie kilkadziesiąt lat później mordując króla Przemysła II). Piastowicze mieli wrogów na Pomorzu (Świętopełk II Wielki wiele robił by zrzucić polską zwierzchność), morderców mógł nasłać też Władysław Odonic, książę na zjazd niezaproszony (albo każdy inny z Piastów tamtego czasu). W wyniku ataku Henryk Brodaty został ciężko ranny (nie zginął dzięki poświęceniu jednego z własnych rycerzy, książęcy bodyguard poniósł śmierć) a Leszek Biały, zapewne zawołany kawalkator, goły jak go Pan Bóg stworzył począł uciekać konno. Siepacze ruszyli za nim w pogoń. I, co wiemy z historii, dopadli go obok wioski Marcinkowo Górne, kilka kilometrów od Gąsawy. Każdy kto przejeżdża tamtędy – na przykład do Wenecji (tej koło Żnina, rzecz jasna, ale technicznie można tamtędy jechać do Włoch) lub do Biskupina – zobaczyć może wspaniały pomnik, przedstawiający moment śmierci księcia, gdy przeszyty kilkoma strzałami spada z konia.

Śmierć Leszka Białego

    Pomnik (nie dodałem, że kopia, oryginał zniszczyli Niemcy) jest jak najbardziej wzruszający, ale mało kto wie, że nie stoi on wcale w miejscu śmierci Leszka. To jest całkiem niedaleko, może półtora kilometra, może trochę więcej od okazałego monumentu. Mianowicie należy zjechać z głównej drogi, a wkrótce i z asfaltu. Znakiem rozpoznawczym będzie stojąca w środku pola aleja potężnych drzew.

Droga do pomnika

    W. Sz. Czytelnik domyśla się już, że prowadzi ona do prawdziwego miejsca tragedii z XIII wieku. Ba. Na końcu alei znajduje się nawet niewielki obelisk – trzeba mu przyznać, że nieco zaniedbany i kruszący się.

Miejsce śmierci Leszka Białego

    Ale jest. I jeszcze ten biały pomnik. W kraju w którym nie umiemy w pokazywanie historii (o promocji nawet nie wspominam, choć na blogu często nad tym jojczę) to naprawdę ładny głaz sprawa wspaniała.

Kopia przedwojennego pomnika w Marcinkowie - oryginał zniszczyli Niemcy, no bo kto

    Tak więc podsumowując ten i poprzedni wpis, to alkohol jednak – w ostatecznym rozrachunku szkodzi. Choć, z drugiej strony, jeśli opowieść o śmierci Leszka Białego czyta akurat ktoś niezbyt ortodoksyjnie traktujący sprawy higieny osobistej (nie mówię o hipisach, może to być na przykład Ludwik XIV, słynny Król Słońce, który – wliczając chrzest – w czasie swojego kilkudziesięcioletniego życia kontakt z wodą miał zaledwie 7 razy, dane mogą być przesadzone) może dojść do przekonania, że częste mycie skraca życie (Ludwik XIV żył 72 lata).