Wał Hadriana

    Pomiędzy Newcastle a Carlisle (Njukastl i Ka'ajl – po co używać tylu liter, skoro ich się nie czyta? Takie rzeczy pozwalają tylko docenić geniusz świętego Cyryla, Konstantyna z chrztu, twórcy fonetycznej głagolicy) rozciągał się, co W. Sz. Czytelnik już wie, Wał Hadriana, czyli rzymskie limes w najdoskonalszej formie.

Panorama Wału Hadriana

    W. Sz. Czytelnik wie też, że od kilku wpisów podążam ku miejscu, w którym udowodnię, że studia dzięki którym mogłem zostać ekspertem od makrozoobentosu były niezwykle potrzebne. I miejscem tym są okolice właśnie Wału Hadriana, więc epopeja niedługo się skończy. Ale jeszcze chwilka. Bo Wał Hadriana warty jest szerszej o nim opowieści. Albo – co bardzo polecam – odwiedzenia. I spaceru przez kilkadziesiąt kilometrów od Morza Północnego po Irlandzkie. Albo w drugą stronę. Szlak, jak to na Wyspach Brytyjskich, oznaczony jest nieźle, choć czasem trzeba pokonywać płotki i murki oddzielające poszczególne pastwiska.

Szlak turystyczny

    Same umocnienia powstały na rozkaz Hadriana, jednego z Pięciu Dobrych Cesarzy (w rzeczywistości było ich trochę więcej, nie wszyscy się też jakoś dobrze zasłużyli), jednego z najwybitniejszych władców w historii całego Imperium Romanum – w piku owego świetności. Chodziło tu nie tyle o odgrodzenie ziem opanowanych przez Rzym od dzikiej Kaledonii (którą Rzymianie pod dowództwem Agricoli podbili, popatrzyli, i z braku perspektyw bogactw zostawili) zamieszkałej przez Brytów i Piktów co o unormowanie stosunków międzynarodowych. Stąd oprócz milecastle (czyli wież milowych) czy fortów w których stacjonowali legioniści w fortyfikacjach były też bramy (o jednej z najdziwniejszych już kiedyś na blogu wspominałem). Wzdłuż muru powstało też prawdziwe rzymskie miasto – ośrodek handlowy dla barbarzyńców zza Muru.

Jedna z bram Wału Hadriana

    Napisałem Mur z wielkiej litery, i od razu przypominała mi się powieść fantasy Niela Gaimana Gwiezdny Pył, gdzie Mur jest jedną z osi fabularnych (w ekranizacji – sympatycznej, acz od książki słabszej – De Niro biega w kiecce, ale wbrew pozorom to jedna z lepszych jego późnych ról) – tak, Wał Hadriana trafił do popkultury. I do Hollywood – o jednej z ekranizacji legendy Króla Artura pisałem przy okazji odkryć archeologicznych w okolicach Bydgoszczy.

Typowy rzymski wisior

    Wkrótce Rzymianie przesunęli swoje władztwo trochę na północ, gdzie między Edynburgiem a Glasgow Antoninus Pius (inny z Dobrych Cesarzy – jego panowanie było tak spokojne, że właściwie niewiele o nim wiadomo) wybudował kolejną linię limes. Mniej imponująca nie zachowała się w całości, ale jej resztki też wpisano na Listę Dziedzictwa Ludzkości UNESCO. Wkrótce jednak wrócono na silne fortyfikacje pierwotnego Wału, i aż do połowy V wieku po Chrystusie, gdy legiony na dobre opuściły Brytanię, mur spełniał swoją rolę. A potem, mówiąc kolokwialnie, zarósł. Trochę go rozebrano, trochę zburzono, ale w dużej mierze okolice pozostały bezludne – co niezwykle cieszy archeologów: mogą sobie kopać i nie muszą niczego przy okazji wyburzać.

Efekty prac archeologicznych w Vindolandzie

    Swoją przygodę z Wałem Hadriana zacząłem właśnie od stanowiska archeologicznego – dawnego rzymskiego fortu Vercovicum, dziś zwanego Housesteads. Takich ufortyfikowanych obozów było wzdłuż muru kilka, i kiedy jacyś nielegalni emigranci Piktowie za bardzo zaczynali hałłakować podle którejś z bram czy wież warownych z fortu dosyłano posiłki by nauczyć barbarzyńców moresu. Głównie za pomocą pilum i gladiusa, acz rzymscy inżynierowie stosowali całe masy maszyn balistycznych, wobec których mieszkańcy Kaledonii byli mniej więcej – raczej więcej – bezradni. Trzeba przyznać, że taki system ochrony granic do dziś się sprawdza – pytaniem otwartym pozostaje dlaczego Unia E***pejska zakazuje stosowania tegoż.

Pozostałości fortu Housesteads

    Po obejrzeniu fortu poprawiłem ciężki plecak i radośnie ruszyłem wzdłuż Wału. Okazało się, że ta część Brytanii jest nieźle pofałdowana (miejscowi twierdzą, że są to Góry Pennińskie; góry! - zakrzyknę niczym Gimili opowiadający o Morii) – choć i tak najtrudniejsze z wielkim plecakiem były ustawiane gdzieniegdzie drabinki do pokonywania wspominanych już płotów i murków.

Mury, murki, góry, lasy

    Owce nie były takie groźne, acz dużo bardziej liczne niż ludzie. Pastwiska pojawiły się tu później niż rzymskie limes, w I i II wieku po Chrystusie w okolicy dominowały lasy, finalnie wytrzebione w czasie rewolucji przemysłowej. Drzew pozostało niewiele – a najsłynniejszym bez wątpienia jest ów klon jawor – sykamora, jak chcą Brytole – nasadzona podle muru gdzieś z końcem XIX wieku, na której gałęziach chronił się syn Małego Johna, a gdzie Robin z Locksley w hollywoodzkim Księciu Złodziei pierwszy raz złoił skórę ludziom szeryfa. To znaczy: był. Kilka lat temu (zdaje się AD 2023) dwójka ziomeczków, Kumbryjczyków (to ci z okolic Carlisle), bezprawnie drzewo ścięła, wywołując przy tym niemały – choć raczej lokalny – skandal. Tak, że już nie zobaczycie.

Chlip!

    Spotkać można za to kilka zamków czy wiosek – owszem, teren przez kilkaset lat był pusty, ale nie bezludny.

Ruiny zamku Thirlwall i owce

    Jadąc do Carlisle – bo nie całą drogę pokonałem na własnych stopach – minąłem nawet jakieś opactwo. Jako, że byłem mocno zmęczony po nieprzespanej w Newcastle nocy to nie pamiętam, czy było całe, czy tradycyjnie, jak to na w Anglii, zniszczone przez Henryka VIII (przechodząc na protestantyzm Tudorowi chodziło nie tylko o możliwość ciurlania się, ale i przejęcie kościelnych majątków; w Szkocji opactwa burzyli kalwiniści Johna Knoxa). Mógłbym sprawdzić na mapie, ale byłoby to niesportowe – skoro zapomniałem, trudno.

Dom Johna Knoxa w Edynburgu

    Nie będę też ukrywał, że przemieszczając się wzdłuż Wału Hadriana koniecznie chciałem odwiedzić najbardziej na północ położone rzymskie miasto. No, ruiny tegoż, czyli Vindolandę. Kursująca wzdłuż fortyfikacji komunikacja publiczna – z której dwukrotnie skorzystałem i tak – jakoś czasowo mi nie podpasowywała, więc ruszyłem, coraz bardziej zmęczony, metodą palce-pięta. Po drodze starając się złapać autostop.

Perły północnej Anglii

    Następnym przystankiem na mojej drodze było Newcastle-upon-Tyne, miasto znane z Alana Shearera, snajpera reprezentacji Anglii (bo Szkocję już opuściliśmy) i miejscowych Zjednoczonych FC oraz brata Wilhelma, bohatera genialnego Imienia Róży. Dla mnie istotne było, że miejsce to stanowiło punkt wypadowy na słynny Wał Hadriana, ów rzymski odpowiednik Chińskiego Wielkiego Muru. Skoro już musiałem (jak pisałem) wracać ze Szkocji drogą lądową, postanowiłem obejrzeć ową wspaniałą konstrukcję (o której na blogu troszkę też już było). W każdej jednak podróży najważniejsza jest regeneracja sił – Wał Hadriana ma kilkadziesiąt kilometrów długości. Do Newcastle przybyłem późnym wieczorem, rano miałem wyruszyć na rzymskie ruiny. Hotelu szukać nie chciałem – stwierdziłem, że na te kilka godzin się nie opłaca (tak stwierdziłem przed podróżą – w trakcie ciężko było to skorygować, wszak internety były w powijakach, i tylko stacjonarnie; kto to o smartfonach słyszał). Kimnę się chwilę na olbrzymim miejskim dworcu. Niestety, teoria często nie idzie w parze z praktyką. Okazało się, że dworzec jest na tych kilka nocnych godzin zamykany, więc volens nolens ponaglany przez ochroniarza zarzuciłem swój dobytek na plecy i ruszyłem w nocne miasto. Brzmi jak początek niezłej przygody – ale byłem mocno zmęczony, skąpy i zdeterminowany wczesnym rankiem wyruszyć na Wał Hadriana. Tym nie mniej centrum żyło. Kiedym przechodził obok jednego z pubu wysypała się zeń banda pijanych Angoli. Mimo nocy rzucałem się w oczy. Jako, że ciągnęło chłodem od rzeki byłem dość szczelnie odziany, spod kaptura wystawał mi tylko marznący noc. Anglicy spojrzeli na mnie – z plecakiem pewnie bym im nie uciekł – jeden z nich wskazał palcem i krzyknął:
    - Eskimo!
    Po czym cała banda zaczęła śpiewać:
    - E-ski-mo-o o o!
    Wzruszyłem ramionami i oddaliłem się spokojnym krokiem – ciągnąc za sobą rozśpiewaną grupę. I tak wędrowaliśmy kilka ładnych minut przez centrum, aż w końcu śpiewacy ochrypli, zmęczyli się i sobie poszli. A ja dotarłem do dawnych, średniowiecznych fortyfikacji miejskich.

Eskimo i średniowieczne mury Newcastle - selfie bez selfiesticka

    Potem – skoro i tak nie spałem – poszedłem zdobyć miejscowy zamek. Tam zaskoczyły mnie dwie rzeczy. Pierwsza – o której kiedyś zdaje się wspominałem – to zamkowy stołb. Wyglądał jak żywcem wzięty z cudownej gry strategicznej Age of Empires II. Tak, wiem, pozycja to bardzo wiekowa, ale nadal grywalna. Kilka zachodnioeuropejskich nacji miało właśnie zamek w kształcie tegoż stołbu. Polecam. Drugą zaskakującą rzeczą był stosunek brytyjskich urbanistów i architektów do własnej historii. Oto bowiem przez teren zamku biegła estakada jakieś drogi szybkiego ruchu. W pylony wbudowane były na przykład resztki zamkowych wież. Dla mnie było to – i jest – niepojęte. Taki przesadny utylitaryzm. I chyba głupota. O, mam – ślepy kult nowoczesności.

Zamek w - nomen omen - Nowym Zamku

    Równie nowocześnie wyglądały nabrzeża Tyne, i te w Newcastle, i te w Gateshead na drugim brzegu rzeki. Zwłaszcza o poranku.

Nabrzeża Newcastle

Gateshead o poranku

    Zupełnie inne wrażenie zrobiło na mnie leżące przy drugim końcu Wału Hadriana Carlisle. Przede wszystkim miało ono potężny i niezniszczony zamek. Warownię właściwie. Oraz vibe sennego miasta powiatowego. Powiedzmy – Tomaszowa Mazowieckiego (naprawdę, takie porównanie przyszło mi wtedy do głowy).

Centrum Carlisle

    Ludzi było jak na lekarstwo, spytać się o cokolwiek – nijak. W końcu jednak natrafiłem na gang młodocianych rowerzystów. Znaczy się: grupkę dzieciaków na rowerach uprawiających dzieciństwo na ulicach. Chłopaki – ciut starsi od pijanych w sztok dziewczynek z Edynburga, trzeźwi – okazali się Polakami. Bez problemów wskazali jakiś lokal z jedzeniem. Znaczy się, knajpkę serwującą słynne fish and chips. Danie prymitywne jak cała brytyjska kuchnia (nie no, czasem potrafią rybę zrobić, weźmy takiego Arbroath smokie, wędzonego łupacza z Morza Północnego serwowanego we wspominanym już przeze mnie – choć ciągle zbyt mało – szkockim Arbroath), ale tanie oraz zapewniające odpowiednią dawkę cholesterolu, soli i spalonego oleju. Sprzedawca – Brytyjczyk – był całkiem uprzejmy, pewnie niezbyt często gościł w swoim lokalu turystów. Atmosfera siadła gdy powiedziałem mu, że jestem nie tyle/nie tylko turystą, ale i wracam z pracy. Konwersacja się skończyła, choć powstrzymał się od wyrzucenia mnie z lokalu. Ale miał na to ochotę. Ot, taka to otwartość na Zachodzie była wtedy. W każdym razie – zjadłem i ruszyłem w dalszą drogę: Londyn, Dover, Dunkierka, Berlin. Ale to już całkiem inna historia, choć białe skały Albionu naprawdę robią wrażenie.

Białe skały Dover

    Właściwa historia odbywa się bowiem między Newcastle a Carlisle, którędy to biegnie ów Wał Hadriana. I gdzie w końcu przydał mi się ten makrozoobentos.

Wał Hadriana

    Tymczasem, na koniec tego wpisu, jeszcze jedna uwaga dotycząca Carlisle. Językowa. Oto bowiem złapałem lokalny busik, wsiadłem i zapragnąłem kupić bilet do Carlisle. Powiedziałem pewnie coś w stylu "Karisle". Kierowca popatrzył na moją żytnio-ziemniaczaną twarz, niezbyt pasującą do brytyjskiego typu urody, i kiedy już domyślił się o jaką destynację mi chodzi poprawił:
    - Ka'ajl?
    - Tak, Kaalaj – zgodziłem się – Jeden bilet.
    A tytułowe Perły północnej Anglii? Cóż. Niech będzie Angel of North zamiast nich.

Angel of North - sztuka nowoczesna na szkocko-angielskim pograniczu

Edinbra is a krejt taun

    Następnym przystankiem po wyruszeniu z Dundee miał być Edynburg, ninie stolica Szkocji. Przyznam się szczerze, że to akurat takie miasto w Wielkiej Brytanii, które lubię odwiedzać. Przede wszystkim dla tego, że ma starówkę. Stare i Nowe Miasto wpisane zostały na Listę Dziedzictwa Ludzkości UNESCO, choć są zupełnie inne. Najlepiej Edynburg odwiedzać w sierpniu – wtedy w centrum tętni tam życie (a poza centrum... a poza centrum to obejrzyjcie sobie Trainspotting, albo przeczytajcie; swoją drogą oryginalna książka została napisana po szkocku), odbywa się multum różnych festiwali.

Royal Mile w czasie sierpniowych festiwali

Royal Mile gdy festiwali brak

    Akurat gdy wracałem nie było sierpnia. Co oznaczało, że Edynburg stawał się nieco sennym, acz nadal całkiem ładnym miasteczkiem. Usiadłem więc sobie na ławeczce, zdaje się, że niedaleko pomnika sir Waltera Scotta (to inny Scott niż ten odkrywca z Dundee; ten był pisarzem, twórcą Ivenhoe'a) – w przyszłości miała niedaleko powstać statua upamiętniająca Niedźwiedzia Wojtka – i tak se siedziałem. Gdy wtem! W pole widzenia weszły dwie – bo ja wiem – jedenastolatki. Był biały dzień, nieco słoneczne popołudnie, a dziewczynki były kompletnie pijane. Może wśród zachodnich społeczeństw i celebrytów jest to coś normalnego, ale mnie napełniło szokiem, zażenowaniem i odrazą (a było to jakieś naście, raczej nie dziesiąt, lat temu; nadal mnie to zresztą owymi uczuciami napełnia). Jedno z dzieci podeszło do mnie i coś zabełkotało – wypity alkohol nie pomagał, ale mówiła ze szkockim akcentem (na przykład Edinbra is a krejt tałn miast Edynboł is a głej tał – Edinburgh is a great town). Przyznam się szczerze, że nie wiedziałem jak zareagować. Całe szczęście na horyzoncie pojawił się radiowóz. Na widok policjantów dziewczynki jęły uciekać. Jedna wybrała losowy kierunek i przydzowniła w pobliski słup, druga, ta gadająca, z wielką butlą coli w ręce zrobiła dwa kroki, nogi jej się rozjechały i upadła.

    - Znasz je? - zapytał policjant zbierając nieco wyrywające się dzieci.

    - Nie – odparłem zgodnie z prawdą, acz z pewną nutką niepokoju; wiadomo co to sobie wymyślą tacy szkoccy stróże prawa?

    W tym czasie drugi policjant podniósł butelkę z colą, otworzył, powąchał, i wylał zapewne oktanową substancję za pobliskie ogrodzenie. Po chwili dziewczynki siedziały w samochodzie, a ja zostałem na ławeczce sam z myślami o upadku zachodniej cywilizacji. Przechodzące obok hinduskie dzieci były trzeźwe.

Monument Sir Waltera Scotta i edynburskie planty

    Może zresztą przemawia przeze mnie zaścianek, może po prostu nie nadążam za trendami? Dawno nie byłem u nas w stolicy, może pod Prąciem Stalina dziś też takie rzeczy się dzieją, i dogoniliśmy Zachód? Ale chyba nie, na Sylwestra u nas ciągle płoną fajerwerki a nie samochody. Nie ważne zresztą, wróćmy do tego Edynburga. W języku gaelickim – szkockim celtyckim – to Dun Edin, Gród Edwina (książka Trainspotting napisana została po szkocku germańsku; ów dialekt różni się od angielskiego bardziej niż serbski od chorwackiego, ot, polityka językowa). Miasto leży na terenie Lothian, kolejnego z piktyjsko-celtyckich królestw z wczesnego średniowiecza – to wyjaśnia czemu jeden z czołowych klubów piłkarskich nazywa się Hearts of Midlothian (druga edynburska drużyna to Hibernians – na cześć przybyszów z katolickiej Irlandii; protestancko-katolickie walki między kibicami w Edynburgu nie są tak znane jak między Rangers i Celtic w Glasgow, acz uznawane za bardziej krwawe). Związki z Celtami – głównie historyczne – pozostają jednak dość silne. Charakterystyczne pochyłe wzgórze górujące nad miastem zwie się Arthur's Seat, Krzesło Artura. Tak, chodzi o tego legendarnego króla, który miał stąd spoglądać na jakąś batalię czy na to, na co legendarni władcy spoglądają. Postać ta wiązana jest najczęściej z południem Brytanii, ale jest też koncepcja, że cała arturiańska epopeja dzieje się na północy, w Szkocji, gdzie Brytowie z Ait Clud (Strathclyde, kolejne z przedszkockich królestw, ze stolicą w Dunbarton koło Glasgow) również walczyli z anglosaskimi najeźdźcami (w tej teorii Artur jest jednym z celtyckich królów). Generalnie wczesne Średniowiecze w Szkocji to cała karuzela wojen, najazdów i interesujących postaci, wielka szkoda, że wżeniony w wschodnich Piktów Kenneth MacAlpin z Dalriady (zachodnie królestwo założone przez pochodzących z Irlandii Szkotów) zjednoczył całe to towarzystwo. A. Właśnie. W jednej z jaskiń w wulkanicznym masywie Arthur's Seat znaleziono w XIX wieku tajemniczy cmentarz karłów (znaczy, 17 niewielkich trumienek z drewnianymi figurkami). Hobbici, Krasnoludowie i Teoretycy Starożytnej Astronautyki nie wzięli się znikąd.

Arthur's Seat i szkocka pogoda

    Arthur's Seat i leżące obok Sailsbury Crags to nie jedyne pozostałości po prehistorycznych wulkanach w Edynburgu. Calton Hill z kopią ateńskiego Partenonu (oryginalne fragmenty znajdują się w Londynie) to dawna wulkaniczna wychodnia, a samo Stare Miasto z ową Royal Mile leży na pochylonym przez lądolód wulkanicznym kominie.

Calton Hill i replika Partenonu

    Royal Mile – główna ulica miasta, coś jak Piotrkowska w Łodzi – ma, nomen omen, długość mili. Ciągnie się od edynburskiego zamku (dziś przechowywane są tam zwrócone przez Anglików szkockie insygnia królewskie) po ruiny opactwa Holyrood, do którego przylega tak samo zwący się pałac, rezydencja władców Szkocji (dziś jest nim Niemiec o imieniu Karol). Całkiem niedawno vis-a-vis pałacu, na fali szkockiego independyzmu wybudowano ohydnej urody modernistyczny gmach szkockiego parlamentu. Przeprowadzono nawet referendum niepodległościowe, ale minimalną większością Szkoci opowiedzieli się za pozostaniem w Zjednoczonym Królestwie. Było to jednak przed tak zwanym Brexitem, a dziś rząd centralny jakoś nie kwapi się przeprowadzać następnego plebiscytu. Co ciekawe, w przeciwieństwie do Katalonii, za referendum niepodległościowe nikt nie poszedł siedzieć.

Zamek w Edynburgu - jeden koniec Royal Mile

Katedra św Idziego przy Royal Mile

Dom Johna Knoxa, szkockiego Kalwina

Parlament podle Pałacu Holyrood - drugi koniec Royal Mile

    Swoją drogą szkoccy lojaliści jakoś swojej szkockości się nie wstydzą, i z zapałem pałaszują haggisa przepijając go whisky. Ten nadziewany kaszą i podrobami barani żołądek – uboższy krewny naszej bezkrwistej kaszanki (z krwią mają tu black pudding, ale szału nie ma) – to niewielki jaśniejszy punkt w gwiazdozbiorze smutnej brytyjskiej kuchni – brytyjskiej, bo Anglicy twierdzą, że haggis to ich wynalazek; whisky pochodzi z Irlandii, gdzie jest nieco smaczniejsza. Nie wali tak torfem i trociną; w Szkocji są trzy destylarnie robiące lowlands whisky – zamiast torfu używa się tam węgla kamiennego – i to chociaż trochę nadaje się do picia.

Destylarnia Glenkinchie - produkująca lowlandy

    Kiedyś w Edynburgu był lokal serwujący haggisa jako fast-food i nie ukrywam, że pomysł ten wspaniale przypadł mi do gustu. Kilka lat później usiłowałem go odnaleźć, ale okazało się, że upadł. Przegrał z jakimiś tandoori czy innymi masalami (swoją drogą kurczak tikka masala powstał w... Glasgow). Koniec świata.

Koniec Świata i Autor, mniej więcej w połowie Royal Mile (foto: P. Strzelczyk)

    Tak zwie się pub na Royal Mile, w miejscu gdzie kończyły się mury miejskie, mniej więcej w połowie traktu. W szczęśliwych czasach przed bramą miejską odbywały się publiczne egzekucje, więc dla wychodzącego skazańca rzeczywiście kończył się świat. Choć to oczywiście przenośnia, prawdziwy Koniec Świata znajduje się nieopodal Kalisza. Więc i ja ruszam w dalszą drogę do Polski, wszak muszę udowodnić W. Sz. Czytelnikowi, że w podróży przydał mi się makrozoobentos.

Prawdziwy Koniec Świata

Najbardziej słoneczne miejsce w Szkocji

    Jak wspominałem w poprzednim wpisie, dzięki światłym decyzjom rządzących utknąłem w krokodylu Dundee (trzeba czytać Dan-dii-i, z akcentem na drugie d), reklamującym się jako najbardziej słoneczne miasto Szkocji. Logotypem miejscowości jest słoneczko, coś jak u nas w Mielnie. Tylko nad Morzem Północnym. Nie no, żartuję, całkiem udatne piaszczyste plaże Dundee miało troszkę dalej od centrum, chociażby w Broughty Ferry, satelickim miasteczku słynącemu z niewielkiego zamku.

Zamek Broughty Ferry, broniący dostępu do piaszczystych plaż estuarium rzeki Tay

    Właśnie. Szkocja usiana jest wręcz zamkami (w samym Dundee są trzy) – przez wieki był to bowiem niezwykle dziki kraj, i taka kamienna forteca lepiej się w stosunkach międzysąsiedzkich sprawdzała niż nasze nawet obronne (wiecie, takie z alkierzami umożliwiającymi skuteczniejsze prowadzenie ognia) dworki. Albo u nas ludzie bardziej cywilizowani.

Breamer - jeden z licznych szkockich zamków

    Tu powinienem zażartować, że Szkoci to naprawdę dzielny lud, jako, że chodzą w kieckach bez majtek w kraju, gdzie osty i pokrzywy dorastają do metra wysokości, ale ponieważ nie staram się o angaż do Familiady to nie zażartuję. Tym bardziej, że słynny kilt to angielski wynalazek, a oset ów – jakby nie było narodowy kwiat Szkocji (vide Order Ostu, najważniejsze chyba szkockie odznaczenie) – po naszemu zwie się popłochem. Ależ psikuśnicy z tych naszych botaników-systematyków.

Szkocki oset czyli popłoch - w tle Jezioro Ness

    Samo Dundee okazało się typowym brytyjskim miastem. Znaczy się było niezbyt urodziwym ośrodkiem z główną ulicą, wzniesionym z szarego kamienia. Prawie cała Szkocja jest taka, z wyjątkiem pasa ciągnącego się od Arbroath na wschodzie po Glasgow na zachodzie. W tym rejonie występuje bowiem Old Red Sandstone, taki czerwono-brązowy, ceglasty, piaskowiec, więc i miejscowości są tej barwy.

Próby tynkowania szarego kamienia w centrum Dundee

    Nad centrum (szkoda mi zużywać określenia stare miasto) góruje Old Steeple, średniowieczna wieża, pozostałość po takimż gotyckim kościele (ten dobudowany jest neogotycki). Dziś tą najwyższą w Szkocji zabytkową dzwonnicę otacza galeria handlowa, dla upijającej się w niej młodzieży spełniająca rolę świątyni. Jak ktoś się interesuje lekkoatletyką, to pewnie zaświeciła mu się lampka na słowo steeplechase – tak zwie się przecież bieg na 3000 metrów z przeszkodami (w tym i słynnym rowem z wodą). Chodziło tu o to, że pierwotnie zawodnicy mieli dobiec do górującej na horyzoncie wieży (steeple), po drodze przeskakując płoty czy kanały melioracyjne (a kto pierwszy na rowie z wodą, ten pierwszy na mecie, jak mawia Konfucjusz Babiarz Przemysław). Tak, ten cały miejski parkour nie jest niczym nowym.

Ye Old Steeple

    Jest też wspaniałe estuarium rzeki Tay, Firth of Tay, z przerzuconym nad nim cudem XIX-wiecznej techniki, żelaznym mostem kolejowym (nie tak ładnym jak w Edynburgu może, tym wpisanym na listę UNESCO, ale chyba dłuższym) oraz pamięć po czasach, gdy miasto było centrum przemysłu. Nie tylko zresztą stoczniowego czy rybackiego. W czasach rewolucji industrialnej Dundee znane było jako miasto trzech J. Przynajmniej po angielsku, nasz wspaniały, nie tak prymitywny język trochę inaczej traktuje te słowa: jam, juta, journalist. Oto było Dundee centrum produkcji jutowych sznurów czy tam worków, wczesnego rozwoju dziennikarstwa oraz miejscem powstania pomarańczowej marmolady (nie, to nie miś Paddington z Peru ją wynalazł). Dzisiaj została jakaś lokalna gazeta, muzeum juty i konfitura w sklepie.

Górująca nad Dundee platforma wiertnicza - znak, że przemysł stoczniowy jeszcze całkiem nie obumarł w Szkocji, a miasto dalej jest nieco uprzemysłowione

    Oraz słynny HMS Discovery, na którym pływał – jesteśmy w Szkocji – niejaki Robert F. Scott. Człowiek, którego pokonała Antarktyda i Roald Amudsen (oprócz Discovery w porcie stoi jeszcze HMS Unicorn, najstarszy na Świecie zachowany drewniany okręt bojowy). Sporo przez to pingwinów w mieście. Rzeźb, znaczy się.

HMS Discovery i jaskółki które żarły po osiemnastej pingwiny

    Samo Dundee jest – mimo dość nowoczesnej tkanki miejskiej – osadą dość starą (ma nawet kamienny krąg, ciut starszy i niewiele bardziej imponujący od tego opisywanego przeze mnie w Poddąbiu). Nad miastem góruje Dundee Law, spore wzgórze z resztkami grodziska jeszcze z epoki żelaza. We wczesnym średniowieczu należała do Królestwa Angus, jednego z celtycko-piktyjskich państewek z których powstała Szkocja zjednoczona przez Kennetha MacAlpina. Wygaśnięcie starszej linii dynastii przypadło na czasy Macbetha (Mac Bethada), młodszej zaś poskutkowało imponującymi zmaganiami nad panowaniem w kraju, niezwykle sugestywnie, choć może nie do końca zgodnie z prawdą oddanymi w Bravehearcie Mela Gibsona.

Widok z Dundee Law na wody Firth of Tay i kolejowy Taybridge

    W trakcie owych wojen z przełomu XIII i XIV wieku walki toczono także w Dundee (efektem tego było zniszczenie głównego zamku miasta, została po nim tylko katedra św. Pawła i ulica Castle Street, przy której zdarzyło mi się pomieszkiwać; te istniejące trzy wspomniane zamki to prywatne rezydencje raczej z czasów nowożytnych). Finalnie zwycięstwo odniósł Robert Bruce, zwany Braveheart, a Szkoci – według samych Szkotów – stworzyli nowoczesny europejski naród. Ale to inna historia, musiałbym udać się do malowniczego Arbroath (może kiedyś) na północ od Dundee. A to nie po drodze. Nie mogąc zapomnieć, że dążę tu do opowieści o tym, jak w czasie podróży przydały mi się studia hydrobiologiczne wyjeżdżam ze Szkocji do Polski. Wbrew pozorom wcale nie miałem łatwo – Wielka Brytania nigdy nie była w strefie Schengen (Polska wtedy też zresztą), a w związku z tym, że złamał mi się dowód osobisty lot samolotem odpadał. W autokarach nie czepiali się tak, więc wsiadłem w szkocki pekaes (właścicielem był późniejszy założyciel Polskiego Busa) i ruszyłem – z przystankami – do Polski. Trasa zajęła kilka dni, po drodze bowiem trochę zwiedzałem, i przyniosła wiele dodatkowych atrakcji, jak awarię pojazdu, gadatliwą współpasażerkę ze schizofrenią czy agresywnych Cyganów. Ot, uroki komunikacji zbiorowej.

Nie ukrywam, że lubię to zdjęcie szkockich pustaci - uspokaja po wspomnieniach z podróży zbiorkomem

Makrozoobentos

    Obiecałem trzy wpisy temu wyjaśnić W. Sz. Czytelnikowi czym jest makrozoobentos, i cóż, słowa dotrzymam, gdyż, jak kiedyś już na blogu wspominałem, nie nadaję się na polityka. Znaczy: dotrzymuję słowa. Mało tego: zdradzę, że wiedza o makrozoobentosie bywa niezwykle przydatna w życiu. Ta zdobyta w trakcie kilku lat nauki przydała mi się bowiem w czasie moich podróży cały jeden raz, na dodatek w krainie, w której ów makrozoobentos został obiektem moich studiów. Kariery zawodowej nie.

Ner - siedziba makrozoobentosu i przez kilkadziesiąt lat jedna z najbardziej zanieczyszczonych rzek w tej części Europy

    Oto bowiem makrozoobentos to nic innego jak zespół organizmów zwierzęcych (z greki zoion to zwierz) związanych z dnem zbiorników (z greki benthos to głębia). Organizmy to nie byle jakie, bo bezkręgowe, ale z tych większych (ponownie z greki makros to duży) – znaczy takich, których nie trzeba obserwować pod (tu kolejne słowo z języka Hellenów) mikroskopem. Mało wyjaśniające? Dobra, inaczej: makrozoobentos to robale co to żyją w stawie na dnie i na roślinach wodnych. Przykłady: kojarzona z Wiedźmina żyrytwa, znane wędkarzom ochotki i pływak żółtobrzeżek. Czyli głównie owady (czasem tylko li w swoim larwalnym stadium, jak ważki czy chruściki). Z tymi na blogu spotykaliśmy się kilkukrotnie, choć raczej – acz nie zawsze – jako obiekty kulinarne.

Kulinarna odsłona owadów

    W przeciwieństwie do ssaków – które, jak wiadomo, wszystkie są jadalne dla człowieka – owady en masse jadalne nie są, ba, niektóre wręcz silnie trujące, jak na przykład będąca chrząszczem z urodzenia hiszpańska mucha. W każdym razie to gros słodkowodnego makrozoobentosu (morskim się bowiem nieprzesadnie zajmowałem, choć kikutnice, o łacińskiej nazwie Pantopoda, skradły moje serce), oprócz nich obecne są różnego rodzaju małże, skorupiaki czy inne skąposzczety. O tych grupach na blogu było dużo rzadziej, ale też w sumie głównie kulinarnie.

Morskie bezkręgowce

    Czyli sprawa wyjaśniona, raz dotrzymać to jak dwa razy obiecać (czy jakoś tak). Teraz zaś opowieść o tym, w jaki sposób się owa wiedza o wodnych robalach przydała mi w czasie podróży. Wyprawy nie byle jakiej, bo wzdłuż wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO rzymskich fortyfikacji na Wyspach Brytyjskich, a konkretniej leżącym w północnej Anglii Wale Hadriana – o którym zresztą wspominałem też na blogu (oprócz tegoż muru UNESCO doceniło też dużo mniej imponujący Wał Antoninusa w Szkocji oraz leżące dziś w Niemczech Limes Retyckie; tak, limes, znaczące granice, to nie tylko dziedzina matematyki).

Wał Hadriana

    Ale – za co zganiliby mnie antyczni literaturoznawcy chwalący Homera za to, że Iliadę zaczyna w najlepszym z możliwych miejsc, a nie ab ovo, od jaja jakie złożyła Leda – zacznę od początku.

Moment, w którym ważka przestaje być elementem makrozoobentosu

    A początek ów ma miejsce właśnie w Anglii, w której makrozoobentos poczęto używać do oznaczania stanu jakości wody w zbiornikach wodnych. Konkretniej zaś w środkowoangielskiej rzece Trent (nad nią leży słynne Nottingham). Stworzono skalę – Indeks Rzeki Trent (TBI) – według której na podstawie występujących tam bezkręgowców oceniano czystość wody. Są bowiem zwierzęta, które mogą żyć w wodach zanieczyszczonych – ochotki i skąposzczety – i takie, które żyją ino w czystych. Tak, na pewno każdy pomyślał o rakach, ale najpopularniejszy dzisiaj rak w Polsce, pręgowany vel amerykański, chwast, znosi spore zanieczyszczenia. Ocena jakości wody na podstawie tych zwierzaków jest lepsza od zwykłego badania fizykochemicznego akwenu – zwierzak żyje jakiś czas w wodzie, a jak bada się tylko zanieczyszczenia szwagier zrzucający do rzeki zanieczyszczenia może zostać ostrzeżony i przestać zatruwać. Woda będzie wtedy czysta, ale nic nie będzie w niej żyło. U nas ten sposób badania mógł wejść w życie dopiero po tak zwanym upadku komuny. A konkretniej kiedy zobowiązaliśmy się przyjąć międzynarodową Ramową Dyrektywę Wodną. Sęk w tym, że wdrażaniem tego projektu zajęli się politycy. A ci skiepścili sprawę, i ktoś znający indeks BMWP-PL (dostosowany do polskich warunków doskonalszy od tego trentowego sposób oceny jakości wody na podstawie makrozoobentosu) okazał się całkowicie niepotrzebny. Ruszyłem więc zarabiać na Zachód, do Dundee, początkowo tymczasowo, ale nie wiadomo było jak się sytuacja rozwinie.

Dundee

    Na szczęście okazało się, że życie na obczyźnie nie jest dla mnie. Pomijam fakt, że w przeciwieństwie do biednej wtedy Polski bogata Szkocja (ojczyzna Makbeta – to postać historyczna, król, nie tylko szekspirowski wymysł) okazała się syfiasta, ale lubię przebywać i komunikować się z ludźmi którzy myślą podobnie do mnie. Albo chociaż w tym samym systemie językowym. I nic mnie tak nie irytuje jak głupota. A lower classes pośród których się z racji pracy obracałem (brytyjskie społeczeństwo jest niezwykle rozwarstwione) byli... No, byli pozbawionymi jakichkolwiek wyższych ambicji prymitywami o zerowej wiedzy o Świecie. Ważne było tylko po pracy się nażreć, napić, w weekend pójść na mecz. I nic więcej (a nawalić się też nie było łatwo, w Szkocji obowiązywała prohibicja, w sklepach alkohol tylko do 22, w knajpach do północy). Straszne. Idealne, wykastrowane społeczeństwo. Nic dziwnego, że dziś Brytyjczycy są w odwrocie u siebie w kraju.

Brytyjski pub - ostatnia ostoja wielkobrytyjskości

    I już W. Sz. Czytelnik się domyśla – zamiast od razu opisać sytuację, gdy te makrozoobentosowe studia mi się przydały, to machnę poemat dygresyjny epistołę na kilka wpisów. O Wielkiej Brytanii, wszak dawno już nic o niej nie było.

    Ale dotrę w końcu do clou, mogę obiecać.

Dla wojownika droga jest celem