Gotycki meczet

    Pośród licznych – nie tylko antycznych – zabytków Cypru było kilka, które podczas niedługiej, trochę ponad tydzień, wizyty zobaczyć chciałem koniecznie. Pech chciał, że niektóre z nich leżały po tureckiej stronie podzielonej wyspy, a wynajętym po greckiej stronie strach trochę było tam wjeżdżać. Nie, nie dlatego, że było tam niebezpiecznie, albo że kierowcy jeździli z większą swadą niż pełni angielskiej flegmy Cypryjczycy południowi. Po prostu ubezpieczenie nie obejmowało terenów Tureckiej Republiki Cypru Północnego. Do wykupywania osobnej polisy u Turka jakoś nie miałem głowy – ani chęci ni czasu – a na jeżdżenie tak centralnie, na Jana, byłem trochę za stary (o ile możliwy był w ogóle wjazd na północ bez ubezpieczenia – nie mam pewności). Tak więc odpuściłem słynną Famagustę (teraz zwaną Gazimagusą) z jej ufortyfikowanym starym miastem (na cześć szekspirowskiego bohatera, tunezyjskiego najemnika na weneckiej służbie i zarządcy wyspy z ramienia Najjaśniejszej Republiki Świętego Marka część fortyfikacji zwie się zamkiem Otella) i opuszczonym kurortem Varosia i zadowolić musiałem się Nikozją – czyli Lefkosią/Lefkosą – z, jakżeby inaczej, ufortyfikowaną przez Wenecjan starówką. Oba miasta zdobiły też średniowieczne gotyckie katedry. W Famaguście była to świątynia pod wezwaniem świętego Mikołaja, gdzie koronowano wygnanych królów Jerozolimy. W Nikozji, w katedrze pw Świętej Zofii ten sam człowiek zostawał władcą powstałego także w wyniku krucjat Królestwa Cypru.

Dawna katedra

    Swoją drogą w powstaniu tegoż wyspiarskiego państwa maczali palce Ryszard Lwie Serce i templariusze, ale to opowieść na inny raz – pewnie już niedługo. W każdym razie tron zajął francuski ród Lusignanów, pokonany dopiero co w Ziemi Świętej.

Zamek krzyżowców w Kolossi

    Nic w sumie dziwnego, że potężne katedry zbudowano w stylu gotyku francuskiego. Ot, taki przyczółek cywilizacji zachodniej na azjatyckiej wyspie.

Typowa francuska katedra - tu paryska Notre-Dame przed spaleniem

    Bo tam, gdzie dotarł gotyk, tam była Europa.

Opactwo westminsterskie w Londynie

Czarny kościół w siedmiogrodzkim Braszowie

    Niekoniecznie musiały to być kościoły, czy katedry. Ziemia Święta – ale i Cypr – upstrzone są przecież ruinami licznych zamków, z syryjskim Krak de Chevaliers na czele (czy jest on stricte gotycki, to by trzeba historyka sztuki - albo architektury - pytać).

Zamek cesarski w Syrakuzach

Staronowa synagoga w Pradze

Gotycka studnia w katalońskim Blanes

    A sama katedra? Jest tak gotycka, jak to tylko możliwe.

Katedra św Zofii w pełnej krasie

    A i dookoła zachowało się nieco innych budynków z epoki – taki, wypisz wymaluj, zakątek gotycki w Wilnie. Tyle, że starszy o kilkaset lat.

Gotycki dom w Nikozji

    Dziwne wrażenie ten wspaniały gotyk sprawia w zestawieniu z osmańskimi gwarnymi uliczkami, pełnymi sklepików, restauracji i orientalnego kolorytu.

Katedralny minaret i gwarna turecka uliczka

    Minarety dobudowane do świątyni dopełniają tego wrażenia. Jest dziś bowiem czcigodna katedra meczetem, od imienia zdobywcy Cypru Selima (zwanego Pijakiem, syn Sulejmana Wspaniałego wyspę zdobył na Wenecjanach, choć trzeba przyznać, że traktował swe sułtańskie obowiązki z pewną taką dezynwolturą, w końcu życie stracił gdy pijany poślizgnął się w łaźni goniąc jakąś konkubinę i rozbił sobie głowę o kamienny podest) Selimiye Cami – Meczetem Selima, jak w Edirne normalnie. Katedra w Famaguście zwie się dziś meczetem Lali Paszy, więc zawsze można było trafić gorzej.

Katedra w Królewcu też trafiła gorzej - dziś to sala koncertowa

    Wraz z upadkiem Cypru w drugiej połowie XVI wieku katedra straciła też cały wystrój malarsko-rzeźbiarski. W stambulskiej Hagia Sophia Mehmet Zdobywca kazał ukryć i zachować wspaniałe bizantyjskie mozaiki, tu łacińskie rzeźby i malunki zostały zniszczone. Wystarczy przyjrzeć się pustemu marmurowemu portalowi wejściowemu.

Gotycki portal katedry

    Albo ascetycznemu wnętrzu (i tak, wiem, u nas gotyckie kościoły też często potraciły średniowieczny wystrój – odpowiadały za to liczne wojny, zastąpił je barok, który na Cypr dotrzeć niemal nie zdołał).

Gotycki warowny kościół na Warmii z barokowymi przybudówkami - konkatedra we Fromborku

    Tylko gdzieniegdzie zachowały się marne resztki bogatego wystroju – w końcu była to katedra koronacyjna władców całej wyspy (a Cypr przez te tysiące lat historii nieczęsto był zjednoczony, dziś zresztą też podzielony jest na trzy części, oprócz wspomnianej greckiej i tureckiej są jeszcze dwie brytyjskie bazy wojskowe, de iure części Zjednoczonego Królestwa).

Dawne wnętrza katedry - pewnie zakrystia

    Przebudowa dystyngowanej katedry na meczet wiązała się z jeszcze jedną sprawą. Oto bowiem tradycyjnie (przedsoborowo) kościół jest orientowany (nie, nie napiszę orientowany na wschód, bo byłby to pleonazm). Znaczy: prezbiterium skierowane jest na wschód, mniej więcej w stronę Jerozolimy (od orientowania budowli odstępowano rzadko – przykładem kościoła odwrotnie orientowanego, tj skierowanego na zachód, jest kościół NMP na poznańskim Ostrowie Tumskim). Meczety także są kierunkowane – pierwotnie Mahomet nakazał kierować je na Jerozolimę, ale kiedy zajął Mekkę i sanktuarium Czarnego Kamienia właśnie Ka'abę uczynił omphalosem muzułmańskiego świata. I od tamtej pory każdy meczet ma mirhab, niszę wskazującą kierunek modlitwy ku Mekce. Osmanowie zajmując katedrę musieli więc wyznaczyć nową oś budowli. A że solidnej gotyckiej konstrukcji ruszyć się nie dało wygląda to nieco dziwnie. Oto bowiem mirhab zbudowany jest – zgodnie z kierunkiem nieco bardziej na południe – tak jakby po skosie. I temu nowemu układowi podporządkowany jest nowy, islamski wystrój wnętrza. Nie wiem czy udało mi się to dobrze opisać, chodzi o to, że fizyczne i duchowe ukierunkowanie budowli tworzą pewien dysonans (to żem wyjaśnił). Gryzie to trochę poczucie geometrii. Kąsa, właściwie.

Orientowana nawa i islamskie skosy

    W każdym razie – genialne miejsce, nawet mimo tego obecnego anturażu. Polecam.