Wandal w Hagia Sophia

    I oto stałem – po raz kolejny przed tym największym z wielkich kościołów Konstantynopola – przed Hagia Sophia.

Kościół Mądrości Bożej

    Nie był to ani najstarszy tego typu gmach, ani jedyny pod wezwaniem Mądrości Bożej. Był za to największy – i znów – podobnie jak Mała Hagia Sophia – był meczetem. Zgadza się, w Stambule jest druga Hagia Sophia, równie starożytna jak bohaterka mojego wpisu. Rzadko kiedy jest jednak odwiedzana.

Mała Hagia Sophia z czasów Justyniana Wielkiego

Wnętrza dawnego kościoła

    Częściej turyści zaglądają do Hagia Irene, Kościoła Bożego Pokoju. Leży on na terenie sułtańskiego pałacu Topkapi, nigdy nie był meczetem (więc i nie ma muzułmańskich przybudówek, jak obie Hagie Sophie), niestety wewnątrz jest dziś bardzo ubogi. I tak jednak spotkał go lepszy los niż Kościół Wszystkich Świętych. Z cesarskiego mauzoleum pozostało dziś zaledwie kilka porfirowych (cesarz nie tylko w purpurze się rodził, ale i umierał – a taki kolor ma ten kamień) sarkofagów oraz nieliczne ruiny w okolicach sułtańskiego meczetu Mehmeta Zdobywcy,

Kościół Pokoju Bożego

Wnętrze Hagia Irene

    Sam Mehmet, kiedy wkroczył do Hagii Sophii miał – według legendy – zakazać zniszczenia kościoła. Owszem, przekształcono go na meczet, ale wspaniałe bizantyjskie mozaiki przykryto zaledwie warstwą tynku – chroniąc je przed islamskimi radykałami. Sam wkraczając do Hagia Sophia (ponownie meczetu) byłem oniemiały wspaniałością budowli.

Nawa Kościoła Mądrości Bożej

    O historycznym ciężarze miejsca nie wspominając nawet.

Omphalos czyli pępek świata - miejsce koronacji cesarzy bizantyjskich

    Obecnie sprawa wygląda tak, że abym znów mógł wkroczyć do olbrzymiej nawy muszę się zbisurmanić – czyli przejść na islam. Od kilku lat parter budowli – meczetu – jest bowiem zamknięty dla giaurów. Do tego muzułmanie nie-Turcy mogą wchodzić tam tylko w porze modlitwy. Wstęp tam nadal jest też darmowy (pomijając obostrzenia narodowo-religijne). Wszyscy inni mogą wejść tylko na piętro – świeżo odremontowane – za to płatne. Zdaje się, że ponad 20 euro. I na to piętro właśnie chciałem się dostać.

Nawa Hagii Sophii współcześnie

Rekonstrukcja dawnego wyglądu kościoła

    Skracając opowieść (a raczej przenosząc ją na następny wpis) wcale to takie łatwe nie było. Nie wystarczyło mieć biletu i odpowiedniego ubioru (wszak to nadal meczet), ale udało się. Zanurzyłem się w mrok tunelu, następnie po licznych schodach począłem wdrapywać się na piętro. Balkony Hagii Sophii są naprawdę wysoko. Ciekawe ilu cesarzy, patriarchów czy notabli wcześniej pokonywało tę klatkę schodową? Może setki, może żaden. Kroczyłem w milczeniu. I nie, nie czułem się jak tytułowy wandal. Ani Wandal – choć może jakiś się tu zaplątał, wszak Justynian Wielki odpowiadał i za budowę Hagia Sophia i za likwidację wandalskiego królestwa w północnej Afryce (a od Wandalów Mistrz Kadłubek ród Polaków wywodzi, c'nie Turbosłowianie). No dobra, trochę czułem się jak barbarzyńca. Zwłaszcza gdy wkroczyłem na balkony, pokryte wspaniałymi mozaikami sprzed setek – żeby nie powiedzieć: całego tysiąca – lat.

Droga na balkony Kościoła Mądrości Bożej

Cuda Kościoła Mądrości Bożej

    Wandalem pewnie nie czuł się też ów niewidomy wenecki doża, Henryk Dandolo. Tak, ten, który patrząc ino interesu Najjaśniejszej Republiki Świętego Marka zmusił krzyżowców do zdobycia Konstantynopola. Na pomysł grabieży wpadli pewnie sami, trzeba było Wenecjan spłacić w końcu, a zachodnie rycerstwo z zasady groszem nie śmierdziało. Cóż, Grecy i Łacinnicy od dawna robili sobie wzajemne masakry, nihil novi sub sole. Doża Dandolo spoczął w grobowcu na balkonie Kościoła Mądrości Bożej.

Grób zdradzieckiego doży

    Ale to właśnie ów wandal ciągnął mnie na balkony Hagii Sophii. I to wandal z tych najbardziej wandalskich – mianowicie Norman, przedstawiciel Gwardii Wareskiej. Otóż 1000 lat temu cesarze bizantyjscy chcąc wyplatać się z (tu użyję kalki myślowej i znanego na Zachodzie uogólnienia o Romajach, Grekach z Bizancjum) sieci bizantyjskich intryg i skrytobójstw poczęli otaczać się całkowicie niegrecką strażą przyboczną złożoną z – znów kolokwializm – Wikingów. Najczęściej byli to Waregowie podróżujący ze Szwecji przez Ruś, ale trafiali się też Dunowie czy Norwegowie. Harald Haardraade, poległy w 1066 roku król Norwegii (pomagał wprowadzić Bezpryma na tron w Gnieźnie) czy przedstawiciel dynastii z Wessexu Edgar II Aetheling, też pracowali jako najemnicy dla cesarza. Teoretycznie była to dość niewymagająca dla wojownika robota, ale kiedy cesarz zasiadał w swojej loży na balkonie w Hagia Sophia w czasie wielogodzinnego nabożeństwa... Biedny poganin musiał nudzić się jak mops. I wygrawerował na balustradzie – wtedy mającej już jakieś pół tysiąca lat – swoje imię. Reszta napisu do naszych czasów się nie zachowała. Piękna sprawa. Warto było wydać te dukaty by zobaczyć ten akt wandalizmu. Zresztą, żeby to był to ktoś sławny, a to jakiś zwykły Halfdan zabijaka, zbijający bąki na służbie. Bardzo polecam (dlatego zamiast autografu owego Warega wrzucam zdjęcie wandalizmu popełnionego przez kogoś bardziej znanego – i dużo później; wikińskie graffiti zobaczcie sami, organoleptycznie).

Lord Byron też był wandalem - autograf z piwnic zamku Chillon

    Nie wiem też, czy dla człowieka z Europy jest na Świecie budynek bardziej godny zobaczenia (oczywiście znajdą się malkontenci, że tam tłok, że wszyscy to oglądają, to ja nie – a niech wam wprowadzą komunizm, kochani, za takie gadanie). Dla przedstawicieli kultury islamu zresztą też – to Hagia Sophia była wzorem dla meczetów i innych muzułmańskich budowli (Tadź Mahal nie wzięło się znikąd). Wystarczy porównać dzieła Sinana z położonym niedaleko Kościoła Mądrości Bożej jednym z pierwszych osmańskich meczetów, wzniesionym tuż po zajęciu miasta. Kolosalna różnica.

Osmańska architektura sprzed fascynacji Kościołem Mądrości Bożej

Najważniejsze dzieło Sinana, wzorowane na Hagia Sophia

    Tak więc żeglować do Bizancjum i wchodzić do Hagii Sophii – choć, jak zaraz opowiem, wcale nie jest to proste. I nie chodzi o to, że może nie być biletów (najlepiej zamówić on-line, krócej się w kolejce stoi).